त्या दिवशी दुपारचं ऊन अंगाची लाहीलाही करत होतं. सगळीकडे सिमेंटचं जंगल, वाहनांचा धूर आणि कोलाहल… ‘ग्लोबल वॉर्मिंग’ आता फक्त पुस्तकातला शब्द राहिला नव्हता, तर तो माझ्या तळव्यांना चटका देणाऱ्या जमिनीतून प्रत्यक्ष जाणवत होता. मी एका जुन्या वस्तीच्या कोपऱ्यात उभा राहिलो आणि अचानक माझे डोळे एका विलक्षण दृश्यावर खिळले. तिथल्या एका पडक्या, कठीण सिमेंटच्या भिंतीला विळखा घालून एक पिंपळाचं झाड ताठ मानेने उभं होतं. त्याच्या पायापाशी शहराचा नको असलेला प्लास्टिकचा कचरा साचला होता, पण त्याची हिरवीगार पानं मात्र आकाशाकडे झेपावत होती.
मी, विजयकुमार कट्टी, आज तुमच्यासमोर निसर्गाचा एक अदृश्य विद्यार्थी म्हणून हा अनुभव मांडत आहे. हे झाड माझ्या डोळ्यासमोर केवळ वाढत नाहीये, तर ते माझ्याशी संवाद साधत आहे, मला आणि आपल्या संपूर्ण मानवी संस्कृतीला एक क्रूर आरसा दाखवत आहे.
‘सोय’ आणि ‘आराम’: माणुसकी आणि निसर्गाचे मारेकरी
या पिंपळाची मुळं आणि आपली आजची आधुनिक जीवनशैली यांच्यात एक मोठी आणि भयानक विसंगती आहे. आपण आज अशा युगात जगत आहोत जिथे एका बटणावर हव्या त्या गोष्टी दारासमोर येतात. या ‘इन्स्टंट’ संस्कृतीने आपल्यातील ‘चिकाटी’ आणि ‘संयम’ पूर्णपणे संपवला आहे. या झाडाला बघा, याला पाण्याचा एक छोटा थेंब मिळवण्यासाठी सुद्धा सिमेंटच्या कठीण थरांशी वर्षानुवर्षे संघर्ष करावा लागला.
पण आपण? आपल्याला थोडा जरी उन्हाचा चटका लागला की आपण लगेच एसीच्या (AC) थंड हवेत आश्रय घेतो. आपली ही ‘कम्फर्ट झोन’ (Comfort Zone) शोधण्याची सवयच आज जागतिक तापमान वाढीचं (Global Warming) सर्वात मोठं कारण बनली आहे. आपण निसर्गाला आपल्या सोयीनुसार वाकवण्याचा अट्टहास केला, आणि आज निसर्ग आपल्याला त्याचे चटके परत करत आहे.
खंत एकाच गोष्टीची वाटते, की जसजसे आपण अधिक ‘सोयीस्कर’ आयुष्य जगू लागलो, तसतसे आपण अधिक ‘असंवेदनशील’ होत गेलो. पूर्वी विहिरीवर पाणी भरताना किंवा झाडाच्या सावलीत विसावताना माणसांची मनं एकमेकांशी जोडली जायची, तिथे माणुसकीचा ओलावा होता. आज आपल्याकडे पाणी थेट नळाला येतं, डोक्यावर सिमेंटची छतं आहेत, पण शेजारी कोण राहतो आणि त्याच्या आयुष्यात काय दुःख आहे, याच्याशी आपल्याला देणंघेणं उरलेलं नाही. आपण स्वतःला आपल्या सुबक घरांच्या चौकटीत इतकं बंदिस्त केलं आहे की, बाहेरच्या जगात झाडं तोडली जात आहेत की नद्या प्रदूषित होत आहेत, याचं आपल्याला काहीच वाटेनासं झालंय.
“आपलं ठेवायचं झाकून आणि दुसऱ्याचं पाहायचं वाकून” ही आपली प्रवृत्ती झाली आहे; आपण स्वतःच्या सोयी जपतोय आणि निसर्गाचा ऱ्हास होताना डोळे झाकून घेत आहोत.
परमोच्च बिंदू (The Climax): जेव्हा मुळांनी भिंतीला कवेत घेतले!
या कथेचा परमोच्च बिंदू त्या क्षणी येतो, जेव्हा मला या झाडाचा खरा संघर्ष समजतो. या झाडाने सिमेंटच्या भिंतीला शत्रू मानून तिचा द्वेष केला नाही, तर तिलाच आपला आधार बनवून टाकले! ज्या भिंतीने त्याला रोखले होते, तिलाच त्याने आपल्या कवेत घेतले. जणू काही ते झाड जगाला सांगत होते की, “बळी तो कान पिळी” ही म्हण केवळ शारीरीक शक्तीसाठी नाही, तर मानसिक जिद्दीसाठीही लागू होते.
हाच तो क्षण होता जिथे मला जागतिक तापमान वाढीवरचं आणि हवामान बदलावरचं (Climate Change) खरं उत्तर सापडलं. आपण आज शहरांना नष्ट करू शकत नाही, पण या सिमेंटच्या शहरांनाच आपण ‘हरित कवच’ (Green Cover) नक्कीच बनवू शकतो. आपण माती नसल्याचे रडत बसलो, तर हे झाड कधीच मोठे झाले नसते. त्याने उपलब्ध परिस्थितीतून मार्ग काढला. आपणही आपल्या गच्चीवरील उद्यान असो वा टाकाऊ वस्तूंपासून केलेले पर्यावरणपूरक उपक्रम, यातून बदल घडवायला हवा. म्हणतात ना, “थेंबे थेंबे तळे साचे”—आपल्या छोट्या कृतीच जागतिक बदलाचा पाया रचतील.
इन्फरन्स (Inference): संकट हीच नवीन संधी!
मी जेव्हा या झाडाच्या खोडावर हात ठेवला, तेव्हा मला जाणवलं की त्याचं हृदयही माझ्यासारखं धडधडतंय. त्यालाही जगण्याची इच्छा आहे. आपण या पृथ्वीवर मालक म्हणून नाही, तर या झाडाचे ‘सहप्रवासी’ म्हणून आलो आहोत. या झाडाच्या मुळांमधून मला एक ‘इन्फरन्स’ (निष्कर्ष) मिळाला—संकट हे नेहमीच संधी घेऊन येते. आज जे तापमान वाढीचे संकट आहे, तीच आपल्याला नवी जीवनशैली स्वीकारण्याची आणि ‘चक्राकार अर्थव्यवस्था’ (Circular Economy) राबवण्याची मोठी संधी आहे.
“आंधळा दळतो आणि कुत्रं पीठ खातं” अशी आपली आजची अवस्था झाली आहे. आपण विकासाच्या नावाखाली निसर्गाला ओरबाडतोय आणि त्याचे गंभीर परिणाम आपली पुढची पिढी भोगत आहे. पण हा पिंपळ मात्र या कचऱ्यात असूनही प्राणवायू देण्याचं आपलं कर्तव्य विसरत नाही. तो एका ‘क्षमा’ मूर्तीसारखा शांत उभा आहे.
एक आवाहन… एक आत्मशोध!
“अती तिथे माती” होण्याआधी, आपण निसर्गाच्या या शाळेत प्रवेश घ्यायला हवा. हा पिंपळ आज केवळ एक वनस्पती राहिलेली नाही, तर तो माझ्या ‘आत्मशोधाचा’ प्रवास बनला आहे. तो वारा आला की आपली पानं हलवून मला आणि तुम्हाला रोज एकच प्रश्न विचारतोय—”मी या कठीण सिमेंटलाही जीवनदान देऊ शकलो, तुम्ही तर सजीव आहात, तुम्ही माणसांना आणि निसर्गाला पुन्हा कधी जोडणार?”
तुमच्या एसीच्या खोलीत तुम्हाला जे भौतिक सुख मिळतंय, ते या झाडाच्या सावलीत मिळणाऱ्या आत्मिक समाधानापेक्षा मोठं असूच शकत नाही. चला, आपल्या ‘सोयीच्या’ चौकटी तोडून बाहेर येऊया आणि या पृथ्वीला पुन्हा एकदा सुजलाम् सुफलाम् करूया!
तुम्ही कधी स्वतःच्या अंतर्मनात झाकून पाहिलंय का, की तुमच्या ‘सोयींनी’ तुम्हाला तुमच्या स्वतःच्या माणुसकीपासून आणि निसर्गापासून किती दूर नेलं आहे?
– लेखक: विजयकुमार कट्टी
