नमस्कार वाचक मित्रांनो,
आज २८ मे. आजचा दिवस संपूर्ण जगात ‘महिला आरोग्यावर आंतरराष्ट्रीय कृती दिन’ (International Day of Action for Women’s Health) म्हणून पाळला जातो. दरवर्षी कॅलेंडरवर अनेक दिवस येतात आणि जातात. पण हा दिवस मला आपल्या कुटुंबाच्या, समाजाच्या गाभ्याशी जोडणारा वाटतो. आजच्या या निमित्ताने, माझ्या मनातले काही साधे, सरळ आणि अत्यंत प्रामाणिक विचार तुमच्यासमोर अगदी नम्रपणे मांडण्यासाठी मी इथे आलो आहे.
आपल्याकडे नेहमी एक म्हण प्रामुख्याने बोलली जाते—”एक स्त्री शिकली की संपूर्ण घर शिकतं.” हे अगदी शंभर टक्के खरं आहे. पण मला नेहमी असं वाटतं की, यात अजून एक ओळ जोडायला हवी—”एक स्त्री निरोगी राहिली, तरच संपूर्ण घर सुदृढ राहतं.” कारण जी स्त्री संपूर्ण घराचा कणा असते, जर तिचाच आरोग्य ढासळलं, तर अख्खं घर कोलमडून पडतं, हा आपला रोजचा अनुभव आहे.
आपल्या घरातील ती ‘अदृश्य’ आरोग्य समस्या
मित्रांनो, आपण जर आपल्या स्वतःच्या घराकडे जरा डोळसपणे आणि शांतपणे पाहिलं, तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवेल. सकाळी सगळ्यांच्या आधी उठून, रात्री सगळ्यांच्या शेवटी झोपेपर्यंत घरातील आई, बहीण, पत्नी किंवा मुलगी अखंड राबत असते. सगळ्यांना गरम चहा मिळाला का? नवऱ्याचा डबा झाला का? मुलांनी दूध प्यायलं का? सासू-सासऱ्यांची औषधं झाली का? या सगळ्याची काळजी ती अगदी मनापासून घेते.
पण जेव्हा स्वतःच्या आरोग्याचा प्रश्न येतो, तेव्हा ती नेहमी ‘नंतर बघू’ म्हणून टाळाटाळ करते. तिला जर विचारलं, “तुझी तब्येत कशी आहे?” तर ती हसून म्हणते, “मला काय होतंय, मी एकदम बरी आहे.” पाठ दुखत असेल, पाय सुजले असतील, थकवा जाणवत असेल, तरीही ती कपाळावर आठ्या न आणता काम करत राहते. स्वतःसाठी उरलेलं-सुरलेलं आणि थंड अन्न खाणं, आपल्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करणं, हा जणू तिचा स्वभावच बनून गेला आहे. हेच ते आपल्या घरातलं ‘अदृश्य’ आरोग्य, जे आपल्याला दिसत असूनही आपण अनेकदा दुर्लक्षित करतो.
या दिवसाचं खरं महत्त्व काय?
हा दिवस साजरा करण्याचा मूळ उद्देश केवळ महिलांना आरोग्याविषयी भाषणं देणं हा नाही, तर त्यात ‘कृती’ (Action) हा शब्द सर्वात महत्त्वाचा आहे. याचा अर्थ असा की, आता फक्त बोलण्याची वेळ निघून गेली आहे, आता प्रत्यक्ष पावलं उचलण्याची गरज आहे.
आजही आपल्या समाजात महिलांच्या आरोग्याशी संबंधित अनेक विषयांवर, जसे की मासिक पाळी (Menstruation), गर्भाशयाचे आजार, किंवा मानसिक आरोग्य, यावर उघडपणे बोलणं टाळलं जातं. संकोच आणि लाजेपोटी अनेक भगिनी आपले आजार अंगावर काढतात आणि जेव्हा पाणी डोक्यावरून जातं, तेव्हाच डॉक्टरकडे धाव घेतली जाते. ही परिस्थिती बदलणं आणि महिलांच्या आरोग्याविषयी एक मोकळं, सुरक्षित वातावरण तयार करणं, हेच या दिवसाचं खरं महत्त्व आहे.
एक ‘सामान्य माणूस’ म्हणून आपण आज काय ‘कृती’ करू शकतो?
माझी आपणा सर्वांना हात जोडून आणि अत्यंत नम्र विनंती आहे की, आजच्या या दिवशी कोणतीही मोठी घोषणा न करता, आपल्या परीने घरातल्या घरात काही छोट्या पण महत्त्वपूर्ण गोष्टी अमलात आणूया:
१. संवाद साधा आणि हक्काने विचारा
आज रात्री जेवताना किंवा सवडीच्या वेळी आपल्या घरातील स्त्रीजवळ (ती आई असो, पत्नी असो वा बहीण) दोन मिनिटं शांतपणे बसा. तिला प्रेमाने विचारा, “तुला अलीकडे काही त्रास होतोय का? काही दुखत-खुपत आहे का?” विश्वासाने विचारलेला हा एक प्रश्नही तिला खूप मोठा मानसिक आधार देऊन जाईल.
२. आरोग्याची प्राथमिक तपासणी (Health Check-up) करून घ्या
ज्याप्रमाणे आपण आपल्या गाडीची वेळेवर सर्व्हिसिंग करतो, त्याचप्रमाणे आपल्या घरातील स्त्रियांच्या शरीरालाही देखभालीची गरज असते. आजच्या दिवसाचं औचित्य साधून त्यांची एक साधी रक्ताची तपासणी (CBC/Hemoglobin Test) नक्की करून घ्या. आपल्या देशात बहुतांश महिला या ॲनिमिया (रक्तक्षय) म्हणजेच रक्ताच्या कमतरतेने ग्रस्त असतात. ही लहानशी तपासणी भविष्यातील मोठे आजार टाळू शकते.
३. आहारातील ‘समानता’ जपा
घरात जे काही पौष्टिक असेल—दूध, फळं, सुका मेवा किंवा पालेभाज्या—त्यावर घरातील पुरुषांइतकाच आणि मुलांइतकाच घरातील स्त्रीचाही समान अधिकार आहे. तिनेही गरम आणि ताजं अन्नच खाल्लं पाहिजे, असा आग्रह घरातील पुरुषांनी धरायला हवा.
४. मानसिक स्वास्थ्याला प्राधान्य द्या
महिलांचं शारीरिक आरोग्य हे त्यांच्या मानसिक आरोग्याशी खूप जवळून जोडलेलं असतं. घरकाम, नोकरी, मुलांचा अभ्यास या सगळ्याच्या ताणामुळे त्या अनेकदा मानसिकदृष्ट्या थकतात. आजपासून आपण त्यांना घरकामात जमेल तशी छोटी-मोठी मदत करूया, जेणेकरून त्यांना स्वतःसाठी थोडा विरंगुळा आणि विश्रांती मिळेल.
शेवटी मी एवढंच म्हणेन…
मित्रांनो, स्त्री ही घराचा कणा आहे आणि कणा मजबूत असेल तरच इमारत भक्कम उभी राहते. महिलांच्या आरोग्याची काळजी घेणं म्हणजे त्यांच्यावर उपकार करणं नव्हे, तर ते आपलं कर्तव्य आहे आणि आपल्या कुटुंबाच्या आनंदाची ती गुंतवणूक आहे.
चला तर मग, आज २८ मे निमित्त आपण सर्वजण मिळून एक संकल्प करूया—”माझ्या घरातील स्त्रीच्या आरोग्याची जबाबदारी आजपासून माझीही असेल.”
माझ्या या साध्या आणि भावनाप्रधान विचारांमध्ये काही चुकलं असल्यास मला आपला नम्र मित्र समजून क्षमा करावी. या ‘आंतरराष्ट्रीय महिला आरोग्य कृती दिना’निमित्त जगातील आणि आपल्या घरातील प्रत्येक माऊलीला सुदृढ आणि दीर्घायुषी आरोग्याच्या मनापासून हार्दिक शुभेच्छा!
आपला नम्र – विजयकुमार कट्टी