एक सामान्य नागरिक – तीन दशकांहून अधिक सामाजिक जीवनाचा अनुभव
आंतरराष्ट्रीय योग दिन जवळ आला की सर्वत्र योगाची चर्चा सुरू होते. शाळा, महाविद्यालये, कार्यालये, सार्वजनिक मैदाने आणि सामाजिक संस्था योगाच्या कार्यक्रमांनी गजबजून जातात. अनेकजण योगासनांचे प्रात्यक्षिक करतात, योगाचे महत्त्व सांगतात आणि निरोगी जीवनाचा संदेश देतात.
हे सर्व आवश्यक आहे. परंतु प्रत्येक योग दिनी माझ्या मनात एक प्रश्न उभा राहतो – आपण योग करतो, पण योग आपल्याला समजतो का?
गेली तीन दशके समाजात वावरताना मला हजारो लोक भेटले. प्रत्येकजण काही ना काही शोधत आहे. कोणाला यश हवे आहे, कोणाला पैसा, कोणाला प्रतिष्ठा, कोणाला मानसिक शांतता. काहीजण आयुष्यभर धावत राहतात, पण नेमके कुठे पोहोचायचे आहे हे त्यांनाच माहीत नसते.
या सगळ्यात मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली – आपण जगाला समजून घेण्यासाठी खूप वेळ खर्च करतो, पण स्वतःला समजून घेण्यासाठी फारसा वेळ देत नाही.
कदाचित म्हणूनच योग आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
माझ्या मते योग म्हणजे केवळ शरीर वाकवण्याची कला नाही. योग म्हणजे स्वतःला जाणण्याचा प्रवास आहे.
आपण जन्माला आलो त्या क्षणापासून आपले शरीर अविरत काम करत असते. हृदय धडधडत असते. श्वास सुरू असतो. रक्त शरीरभर फिरत असते. अन्नाचे ऊर्जेत रूपांतर होत असते. लाखो-कोट्यवधी पेशी आपापले काम करत असतात.
या सर्वासाठी आपण कोणतेही आदेश देत नाही.
निसर्गाने आपल्या शरीरात एक अद्भुत व्यवस्था निर्माण केली आहे.
मला अनेकदा वाटते, जर एखाद्याला शाश्वतता, सहजीवन, संतुलन आणि परस्परावलंबन समजून घ्यायचे असेल, तर त्याने प्रथम स्वतःच्या शरीराचा अभ्यास करावा.
कारण शरीर हे निसर्गाचे सर्वात उत्कृष्ट विद्यापीठ आहे.
हृदय स्वतःसाठी धडधडत नाही.
फुफ्फुसे स्वतःसाठी श्वास घेत नाहीत.
डोळे स्वतःसाठी पाहत नाहीत.
यकृत, मूत्रपिंड, मेंदू, स्नायू – प्रत्येक अवयव इतरांच्या कल्याणासाठी काम करतो.
कोणताही अवयव स्वतःला सर्वांत महत्त्वाचा समजत नाही.
कोणताही अवयव गरजेपेक्षा जास्त संसाधने स्वतःकडे साठवत नाही.
सर्वजण आपापले काम प्रामाणिकपणे करतात आणि म्हणूनच शरीर निरोगी राहते.
हे पाहताना मला नेहमी एक प्रश्न पडतो – निसर्गाचा हा धडा आपण समाजात का विसरतो?
योगातील “युज्” या संस्कृत धातूपासून योग हा शब्द निर्माण झाला आहे. त्याचा अर्थ आहे – जोडणे.
परंतु नेमके काय जोडणे?
शरीर आणि मन?
मन आणि आत्मा?
की माणूस आणि जीवन?
माझ्या अनुभवातून सांगायचे तर योग म्हणजे तुटलेल्या नात्यांना पुन्हा जोडण्याची प्रक्रिया आहे.
स्वतःशी तुटलेले नाते.
आपल्या शरीराशी तुटलेले नाते.
आपल्या विचारांशी तुटलेले नाते.
आणि अखेरीस जीवनाशी तुटलेले नाते.
आज आपण अत्यंत व्यस्त आहोत. पण आपण खरोखर जागृत आहोत का?
दिवसभरात आपण किती वेळा आपल्या श्वासाकडे लक्ष देतो?
किती वेळा शांत बसून स्वतःशी संवाद साधतो?
किती वेळा आपण जे खातो, जे बोलतो आणि जे करतो त्यामागील हेतू समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो?
योग आपल्याला हीच जागरूकता शिकवतो.
प्राणायाम करताना आपण पहिल्यांदाच आपल्या श्वासाला ऐकतो.
ध्यान करताना आपण पहिल्यांदाच आपल्या मनातील गोंधळ पाहतो.
आसन करताना आपण पहिल्यांदाच आपल्या शरीराच्या मर्यादा स्वीकारतो.
योग आपल्याला परिपूर्ण बनवत नाही.
तो आपल्याला सजग बनवतो.
वृक्षासन करताना एका पायावर उभे राहण्याचा प्रयत्न करा. काही क्षणांत शरीर डगमगते. तेव्हा लक्षात येते की संतुलन ही सहज मिळणारी गोष्ट नाही.
जीवनही तसेच आहे.
काम आणि कुटुंब.
हक्क आणि कर्तव्य.
उपभोग आणि जबाबदारी.
महत्त्वाकांक्षा आणि समाधान.
यांच्यातील संतुलन बिघडले की जीवनही डगमगते.
योगातील प्रत्येक आसन आपल्याला जीवनातील एखादा धडा शिकवत असते.
ताडासन सांगते – मुळांशी जोडलेले राहा.
वृक्षासन सांगते – संतुलन साधा.
प्राणायाम सांगतो – प्रत्येक श्वासाबद्दल कृतज्ञ राहा.
शवासन सांगते – शांत राहण्याची कला शिका.
आणि ध्यान सांगते – स्वतःला भेटण्यासाठी बाहेर नव्हे, आत प्रवास करा.
माझ्या सामाजिक जीवनातील अनुभवातून मला एक गोष्ट स्पष्टपणे जाणवली आहे. जगातील बहुतांश समस्या माहितीच्या अभावामुळे निर्माण झालेल्या नाहीत. त्या जाणीवेच्या अभावामुळे निर्माण झाल्या आहेत.
आपल्याला काय योग्य आहे हे माहीत असते.
पण आपण ते जगतो का?
हा खरा प्रश्न आहे.
योग आपल्याला उत्तर देत नाही.
तो आपल्याला प्रश्न विचारायला शिकवतो.
मी कोण आहे?
मी कसा जगतो?
मी जे करतो ते का करतो?
माझ्या कृतींचा माझ्यावर आणि इतरांवर काय परिणाम होतो?
हे प्रश्न जेव्हा मनापासून विचारले जातात, तेव्हा योगाचा खरा प्रवास सुरू होतो.
आज आंतरराष्ट्रीय योग दिनाच्या निमित्ताने मी कोणालाही योगगुरूप्रमाणे मार्गदर्शन करू इच्छित नाही. मी स्वतःच अजून शिकत आहे. स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करत आहे.
परंतु एक गोष्ट नक्की सांगू शकतो.
योगाचा खरा उद्देश शरीराला लवचिक बनवणे नाही.
तो मनाला नम्र बनवणे आहे.
तो आपल्याला आठवण करून देतो की आपण या विशाल जीवनव्यवस्थेचा एक भाग आहोत, केंद्रबिंदू नाही.
आणि कदाचित याच जाणिवेतून निरोगी जीवन, सुसंस्कृत समाज आणि अर्थपूर्ण भविष्याची सुरुवात होते.
क्रमशः…
आज आपण योगाला स्वतःला जाणण्याचा प्रवास म्हणून पाहिले.
परंतु या प्रवासात मला अनेक वर्षे एक प्रश्न सतावत राहिला आहे – जर निसर्गाने आपल्याला आवश्यक ते सर्व दिले असेल, तर आपण सतत अधिकाधिक का शोधत राहतो?
आपल्याला नेमके किती हवे असते?
आणि “पुरेसे” म्हणजे नेमके काय?
उद्याच्या लेखात आपण योगातील एक अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व समजून घेण्याचा प्रयत्न करू – “अपरिग्रह”, म्हणजेच गरजेपेक्षा अधिक गोष्टींचा संग्रह न करण्याची जीवनदृष्टी.
कदाचित या एका तत्त्वामध्ये आधुनिक जीवनातील अनेक अस्वस्थ प्रश्नांची उत्तरे दडलेली आहेत…
– विजयकुमार कट्टी