भारत हा जगातील सर्वाधिक युवा लोकसंख्या असलेला देश म्हणून ओळखला जातो. देशाच्या एकूण लोकसंख्येपैकी जवळपास ६५ टक्के लोकसंख्या ही ३५ वर्षांखालील आहे. ही युवा शक्ती देशाच्या प्रगतीचा सर्वात मोठा आधार मानली जाते. मात्र, आज हीच तरुणाई स्पर्धा परीक्षा, वाढती बेरोजगारी आणि करिअरच्या अनिश्चिततेच्या मोठ्या संकटाचा सामना करत आहे. शिक्षण पूर्ण करूनही रोजगार मिळत नसल्याने अनेक तरुण मानसिक तणाव, आर्थिक अस्थिरता आणि भविष्याबाबतच्या चिंतेत अडकले आहेत. त्यामुळे हा विषय केवळ रोजगाराचा नसून देशाच्या सामाजिक आणि आर्थिक विकासाशी निगडित आहे.
गेल्या काही वर्षांत सरकारी नोकऱ्यांसाठी होणाऱ्या स्पर्धा परीक्षांचे महत्त्व प्रचंड वाढले आहे. केंद्रीय लोकसेवा आयोग , राज्य लोकसेवा आयोग , कर्मचारी निवड आयोग , रेल्वे, बँका तसेच पोलीस भरती यांसारख्या परीक्षांसाठी लाखो युवक अर्ज करतात. परंतु उपलब्ध पदांची संख्या अत्यंत कमी असल्याने निवड होणाऱ्यांचे प्रमाण नगण्य राहते. हजारो पदांसाठी लाखो उमेदवार स्पर्धा करत असल्याने स्पर्धेची तीव्रता दिवसेंदिवस वाढत आहे.
यामध्ये आणखी एक गंभीर समस्या म्हणजे भरती प्रक्रियेतील विलंब. अनेक विभागांमध्ये पदभरतीच्या जाहिराती निघतात; मात्र परीक्षा, निकाल आणि नियुक्ती यासाठी अनेक महिने किंवा वर्षांचा कालावधी लागतो. काही वेळा न्यायालयीन वाद, प्रशासकीय अडचणी किंवा प्रश्नपत्रिका फुटीच्या घटनांमुळे संपूर्ण प्रक्रिया रखडते. परिणामी, उमेदवारांचे वय वाढते, आर्थिक नुकसान होते आणि त्यांच्या करिअरचे महत्त्वाचे वर्ष वाया जाते.
बेरोजगारी ही आज देशासमोरील सर्वात मोठ्या आर्थिक आणि सामाजिक समस्यांपैकी एक आहे. उच्च शिक्षण घेतलेल्या युवकांनाही त्यांच्या पात्रतेनुसार रोजगार मिळत नाही. अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, विज्ञान किंवा कला शाखेतील पदवीधरदेखील स्पर्धा परीक्षांच्या मागे धावताना दिसतात. यावरून रोजगाराच्या गुणवत्तेचा आणि उपलब्धतेचा प्रश्न किती गंभीर आहे, हे स्पष्ट होते.
आजच्या रोजगार बाजारपेठेत कौशल्याला अधिक महत्त्व दिले जात आहे. केवळ पदवी मिळविणे पुरेसे राहिलेले नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्ता , डेटा अॅनालिटिक्स, सायबर सुरक्षा, डिजिटल मार्केटिंग, रोबोटिक्स, इलेक्ट्रिक वाहन तंत्रज्ञान आणि हरित ऊर्जा यांसारख्या नव्या क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर संधी निर्माण होत आहेत. मात्र, अनेक विद्यार्थ्यांना शिक्षणादरम्यान ही कौशल्ये मिळत नसल्याने उद्योगांच्या अपेक्षा आणि विद्यार्थ्यांची तयारी यामध्ये मोठी दरी निर्माण झाली आहे.
याशिवाय समाजातील एक मानसिकताही बदलण्याची गरज आहे. आजही अनेक कुटुंबांमध्ये सरकारी नोकरीलाच सर्वोच्च प्राधान्य दिले जाते. त्यामुळे अनेक युवक वर्षानुवर्षे स्पर्धा परीक्षांची तयारी करत राहतात. काही जण यशस्वी होतात; पण मोठा वर्ग अपयशी ठरतो. या काळात खासगी क्षेत्रातील संधी, कौशल्य विकास, उद्योग-व्यवसाय किंवा उद्योजकता याकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नाही.
स्पर्धा परीक्षांमधील सततचे अपयश अनेक युवकांच्या मानसिक आरोग्यावरही परिणाम करत आहे. नैराश्य, चिंता, आत्मविश्वास कमी होणे आणि काही वेळा आत्महत्येसारखी टोकाची पावले उचलण्याच्या घटनाही समोर येतात. त्यामुळे करिअर मार्गदर्शनासोबतच समुपदेशनाची व्यवस्था अधिक सक्षम करण्याची गरज आहे. यश आणि अपयश हे जीवनाचा भाग असल्याची जाणीव विद्यार्थ्यांना करून देणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.
या समस्येवर उपाय म्हणून सरकारने रोजगारनिर्मितीला अधिक गती देणे आवश्यक आहे. उत्पादन, पायाभूत सुविधा, संरक्षण, पर्यटन, माहिती तंत्रज्ञान, कृषी प्रक्रिया उद्योग आणि स्टार्टअप क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक वाढवून रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण कराव्या लागतील. त्याचबरोबर सरकारी भरती प्रक्रिया पारदर्शक, वेळेत आणि नियमित होणे अत्यावश्यक आहे.
शैक्षणिक संस्थांनीही अभ्यासक्रम उद्योगांच्या गरजेनुसार अद्ययावत करणे आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांना केवळ सैद्धांतिक ज्ञान न देता प्रत्यक्ष कौशल्य, इंटर्नशिप, संवाद कौशल्य, उद्योजकता आणि डिजिटल साक्षरता यावर भर देणे काळाची गरज आहे. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाच्या माध्यमातून कौशल्याधारित शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले जात असले तरी त्याची प्रभावी अंमलबजावणी महत्त्वाची ठरणार आहे.
युवकांनीही बदलत्या काळानुसार स्वतःला तयार करणे गरजेचे आहे. स्पर्धा परीक्षांची तयारी करतानाच पर्यायी करिअर पर्याय, ऑनलाइन कौशल्य अभ्यासक्रम, फ्रीलान्सिंग, स्टार्टअप आणि स्वयंरोजगाराच्या संधींचा विचार करणे आवश्यक आहे. एका पर्यायावर अवलंबून न राहता बहुआयामी कौशल्ये विकसित करणे हीच भविष्यातील यशाची गुरुकिल्ली ठरेल.
भारताला विकसित राष्ट्र बनविण्याचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी युवा शक्तीचा प्रभावी वापर करणे अपरिहार्य आहे. त्यासाठी गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, पारदर्शक भरती प्रक्रिया, कौशल्य विकास आणि व्यापक रोजगारनिर्मिती या चार स्तंभांवर भर देणे आवश्यक आहे. युवकांना केवळ नोकरी शोधणारे नव्हे, तर रोजगार निर्माण करणारे बनविण्याची वेळ आता आली आहे. सरकार, उद्योग, शैक्षणिक संस्था आणि समाज यांनी संयुक्तपणे प्रयत्न केल्यासच भारताची युवा शक्ती देशाच्या विकासाचे खरे इंजिन ठरू शकेल.