नागपूर ४ – घनकचरा व्यवस्थापन अधिक परिणामकारक करण्याच्या दिशेने महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलत नागपूर महापालिका (NMC) भांडेवाडी येथे वैज्ञानिक पद्धतीचा सॅनिटरी लँडफिल (Sanitary Landfill) उभारण्याच्या कामाला प्रारंभ करत आहे. हा लँडफिल मुख्यतः अशा निष्क्रिय (Inert) कचऱ्यासाठी असेल जो विघटनशील, जळणारा अथवा पुनर्वापरयोग्य नसतो – उदा. रस्ते झाडून जमा होणारी धूळ, गाळ, प्रक्रिया झालेल्या कचऱ्यातील टाकाऊ उरलेले साहित्य.
हा लँडफिल भांडेवाडी येथील Sustainable Business Development (SusBDe) प्रकल्प आणि प्राण्यांच्या अंत्यसंस्कारासाठी असलेल्या भूखंडाशेजारील ७ एकर जागेवर उभारण्यात येणार आहे. ही जमीन NMC ने Zigma Global Environ Solutions या संस्थेमार्फत पारंपरिक कचऱ्याचे पुनर्निर्माण करून मिळवलेली ५५ एकर पुनःप्राप्त जागेचा भाग आहे.
पूर्वी नागपूरच्या उपनगरात असलेल्या भांडेवाडी परिसरात आता दाट वस्ती झाली आहे. यामुळे गेल्या काही वर्षांत स्थानिक नागरिकांनी दुर्गंधी, प्रदूषण आणि आरोग्याच्या समस्यांबाबत वेळोवेळी तक्रारी केल्या होत्या. हे लक्षात घेऊन महापालिका आयुक्त अभिजीत चौधरी यांनी आता दररोज तयार होणाऱ्या संपूर्ण कचऱ्यावर प्रक्रिया करून अनप्रोसेस्ड डंपिंग पूर्णतः थांबवण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.
नागपूर शहरात दररोज अंदाजे १,२०० ते १,३०० मेट्रिक टन घनकचरा निर्माण होतो. यापैकी ७५०–८०० मेट्रिक टन कचऱ्यावर सध्या SusBDe या नेदरलँड्समधील कंपनीमार्फत प्रक्रिया केली जात आहे. ही कंपनी १५ वर्षांचा करार (३० वर्षांपर्यंत वाढवण्याची तरतूद) असलेली असून, कोरड्या किण्वन (Dry Fermentation) तंत्रज्ञानाद्वारे कचऱ्यावर प्रक्रिया करते.
सध्या या कंपनीकडे एक छोटं प्रूफ-ऑफ-कॉन्सेप्ट मोबाईल युनिट आहे, जे केवळ २०० मेट्रिक टन कचरा दररोज प्रक्रिया करू शकते. यामुळे अजूनही मोठ्या प्रमाणात प्रक्रिया न झालेला कचरा उरतो. मूळ योजना मार्च २०२५ पर्यंत पूर्ण होण्याची होती, मात्र आता ही वेळ नोव्हेंबर २०२५ पर्यंत वाढवण्यात आली आहे. यावेळी प्रक्रियेची क्षमता ४५० मेट्रिक टन/दिवसपर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट आहे.
करारानुसार, SusBDe दरवर्षी सुमारे २.७ कोटी घनमीटर कॉम्प्रेस्ड बायोगॅस तयार करणार असून, त्याचे कार्बन क्रेडिट्स NMC सोबत समान प्रमाणात वाटून घेणार आहे. कंपनीने NMC ला दरवर्षी १५ लाख रुपयांचे रॉयल्टी देखील देण्याचे मान्य केले आहे.
पुनःप्राप्त ५५ एकर जागेतील ३० एकर SusBDe प्रकल्पासाठी दिली असून उर्वरित भागात ७ एकर जागेवर प्रस्तावित सॅनिटरी लँडफिल उभारण्यात येणार आहे. या प्रकल्पासाठी NMC ने पात्र कंत्राटदारांकडून निविदा मागवल्या आहेत. या लँडफिलचे बांधकाम, संचालन व देखभाल दोन वर्षे कंत्राटदार करणार आहे.
महापालिकेच्या अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, या लँडफिलचा वापर प्रक्रियेनंतर उरलेल्या निष्क्रिय कचऱ्याच्या विल्हेवाटीसाठी महत्त्वाचा ठरणार आहे. सध्या हे साहित्य मुख्यतः खचाखच भरलेल्या भागांमध्ये भरावासाठी किंवा रस्ते बांधकामासाठी वापरण्यात येत आहे, ज्यामुळे डंपिंग यार्डात उरलेला कचरा राहत नाही.
भविष्यासाठी शाश्वत उपाय
या वैज्ञानिक लँडफिलसोबतच बायोगॅस प्रकल्प हे दोन्ही उपक्रम नागपूर महापालिकेच्या शाश्वत आणि वैज्ञानिक घनकचरा व्यवस्थापन धोरणाचे आधारस्तंभ ठरत आहेत. भांडेवाडीला एक “मॉडेल वेस्ट मॅनेजमेंट हब” बनवण्याच्या दिशेने हे महत्त्वाचे पाऊल असून, स्थानिक नागरिकांना दीर्घकालीन दिलासा मिळवून देणारे ठरणार आहे.