भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या आणि स्वातंत्र्योत्तर सामाजिक उन्नतीच्या केंद्रस्थानी, एक नाव अढळ तेजाने चमकते – नागपूरच्या खापा येथील दादाजी बाबुलाल चुन्नीलाल गुप्ता. एक शूर क्रांतिकारी, समर्पित समाजसुधारक आणि वैश्य समुदायाचे अभिमानी सुपुत्र, बाबुलाल गुप्ता यांचा वारसा पिढ्यांना प्रेरणा देत राहतो.
१ जानेवारी १९०४ रोजी नागपूर जिल्ह्यातील सावनेर तालुक्यातील, खापा येथे जन्मलेल्या बाबुलाल यांचे जीवन निर्भय देशभक्ती आणि समाजसेवेचे एक दुर्मिळ मिश्रण होते. हिंदुस्थानी लाल सेनेचे योद्धा, ते भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात आघाडीवर होते आणि अखिल भारतीय कन्याकुब्ज वैश्य समाजाचे आदरणीय आधारस्तंभ होते.
“क्रांती आणि त्यागाचे जीवन.”
१९२० च्या नागपूर येथील काँग्रेस अधिवेशनात जेव्हा बाबूलाल स्वयंसेवा करत होते, तेव्हा त्यांच्या देशभक्तीच्या भावनेला सुरुवातीचाच आवाज मिळाला. त्याच वेळी, त्यांनी छिंदवाडाच्या अवस्थी यांच्यामार्फत भगतसिंगांच्या पक्षाला आर्थिक मदत केली, जी क्रांतिकारी कृतीसाठी त्यांच्या सुरुवातीच्या वचनबद्धतेचे प्रतीक होती.
१९२२ मध्ये त्यांनी लक्ष्मीनंद देवीशी लग्न केले. त्याच वर्षी त्यांना दारू पिकेटिंग चळवळीदरम्यान अटक करण्यात आली आणि दीड महिन्यांची सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावण्यात आली.
१९२५ मध्ये, गुप्ता डॉ. हेडगेवार यांनी स्थापन केलेल्या राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे (आरएसएस) सदस्य बनले.
१९३० पर्यंत ते जंगल सत्याग्रहात सामील झाले आणि पुन्हा एकदा तुरुंगात टाकण्यात आले. १९३१-३२ च्या सविनय कायदेभंग चळवळीत त्यांचा सहभाग त्यांच्या उत्साहाचे आणखी दर्शन घडवून आणत होता, त्या दरम्यान ते अटक टाळण्यासाठी भूमिगत झाले आणि अलाहाबाद (आता प्रयागराज) येथील महादेवी वर्मा यांच्या निवासस्थानी क्रांतिकारी चंद्रशेखर आझाद यांची भेट घेतली, भगतसिंगांच्या सुटकेसाठी रणनीती आखत होते. नागपूरला परतल्यानंतर त्यांना अखेर पकडण्यात आले आणि चार महिन्यांच्या सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावण्यात आली.
“हिंदुस्थानी लाल सेनेचा उदय.”
१३ एप्रिल १९३९ रोजी श्यामलाल कश्मीरीजींच्या नेतृत्वाखाली, भारताने ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध “हिंदुस्थानी लाल सेना” ही पहिली सशस्त्र क्रांतिकारी सेना स्थापन केली. बाबूलाल गुप्ता हे त्यांच्या आठ संस्थापक सदस्यांपैकी एक होते. १९४२ च्या ऑगस्ट क्रांतीदरम्यान, गुप्ताजींच्या नेतृत्वाखाली सेनेने तीन दिवस नागपूर ताब्यात घेतले आणि ब्रिटिश नियंत्रणाला मोठा धक्का दिला.
ऑगस्ट १९४२ मध्ये महात्मा गांधींच्या “करा किंवा मरा” या आवाहनाला प्रतिसाद देत, बाबुलालजी आणि त्यांच्या सेनेने मध्य भारतात समन्वित हल्ले केले, सरकारी कार्यालये ताब्यात घेतली, शस्त्रे हस्तगत केली आणि संपूर्ण सार्वजनिक ठिकाणी ब्रिटिश कागदपत्रे आणि चलन जाळले. या प्रदेशातील काही भागांवर त्यांच्या नियंत्रणामुळे ब्रिटिशांना जबलपूरहून सैन्य पाठवावे लागले.
२८ जुलै १९४३ रोजी मुंबईत, बाबुलाल आणि सहकारी क्रांतिकारी मगनलाल बागडी यांना अटक करून नागपूरला आणण्यात आले. त्यांच्या नाट्यमय वेशामुळे, गुप्ताजींना ओळख पटवता आली नाही आणि ५ ऑगस्ट १९४३ रोजी त्यांची सुटका करण्यात आली, ही घटना द हितवादाच्या पहिल्या पानावर प्रसिद्ध झाली.
“सार्वजनिक सेवा आणि वारसा”
स्वातंत्र्यानंतर, बाबुलाल देशाची आणि त्यांच्या समुदायाची सेवा उत्कृष्टपणे करत राहिले. १९५२ च्या निवडणुकीत, त्यांनी समाजवादी पक्षाचे उमेदवार म्हणून सावनेर विधानसभेतून निवडणूक लढवली आणि ६,००० मतांच्या कमी फरकाने दुसरे स्थान मिळवले. १९५५ ते १९६० पर्यंत त्यांनी खापा नगर परिषदेचे उपाध्यक्ष आणि नंतर १९६४ आणि १९६६ मध्ये अखिल भारतीय कन्याकुब्ज महासभेचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले.
त्यांच्या आयुष्यभराच्या समर्पणामुळे त्यांना सामाजिक संघटना, राज्य आणि केंद्र सरकारकडून अनेक सन्मान मिळाले. अखिल भारतीय कन्याकुब्ज वैश्य समाजाने त्यांना “लोहपुरुष” ही पदवी बहाल केली आणि ते प्रेमाने “खापाजी” म्हणून ओळखले जात राहिले.
धैर्य आणि वक्तृत्वाचे तत्वनिष्ठ पुरूष असलेले गुप्ता त्यांच्या प्रामाणिकपणा, धाडसी भाषणे आणि कर्तव्याप्रती अविभाज्य वचनबद्धतेसाठी ओळखले जात होते. खापा नगर परिषदेच्या शताब्दी समारंभात त्यांनी अविभाज्य भूमिका बजावली, जिथे त्यांनी उपाध्यक्ष म्हणून काम केले.
बाबुलाल चुन्नीलालजी गुप्ता यांचे १६ जून २००१ रोजी निधन झाले, त्यांनी धैर्य, देशभक्ती आणि सामुदायिक सेवेचा एक चिरस्थायी वारसा मागे सोडला. त्यांचे जीवन प्रेरणेचा एक दीपस्तंभ म्हणून उभे आहे – एका माणसाचे समर्पण इतिहासात प्रतिध्वनीत होऊ शकते याची आठवण करून देणारे.
“काही जीवने संपत नाहीत; ती मार्गदर्शक दिवे बनतात.”
बाबूलाल गुप्ता यांचे जीवन अशाच शाश्वत ज्योतींपैकी एक आहे.