माझ्या प्रिय रसिक वाचक आणि निसर्गप्रेमी मित्रांनो,
३० एप्रिल. ही केवळ दिनदर्शिकेतील एक तारीख नाही, तर ही तारीख आहे भारतीय अस्मितेच्या आणि स्वावलंबनाच्या एका महान अध्यायाची. आज भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक, ज्यांना आपण अत्यंत आदराने आणि श्रद्धेने ‘दादासाहेब फाळके’ म्हणतो, त्यांची जयंती.
ठाण्यातील माझ्या बागेत, पहाटेच्या कोवळ्या उन्हात जेव्हा मी रोपट्यांना पाणी घालत असतो, तेव्हा मला दादासाहेबांच्या त्या अजोड संघर्षाची आठवण येते. एक ‘सामान्य माणूस’ म्हणून जगताना आणि पर्यावरणासाठी खारीचा वाटा उचलण्याचा प्रयत्न करताना, मला दादासाहेबांचे जीवन म्हणजे एक ‘महान ग्रंथ’ वाटते. त्यांच्या चरणी कृतज्ञता व्यक्त करताना माझे मन आजही भरून येते. दादासाहेब हे केवळ चित्रपट निर्माते नव्हते, तर ते शून्यातून विश्व निर्माण करणारे एक आधुनिक ‘ऋषी’ होते.
१. त्या ‘वाटाण्याच्या रोपट्याचा’ अलौकिक धडा
आज मी जेव्हा हजारो झाडे लावतो, तेव्हा मला दादासाहेबांच्या आयुष्यातील तो सर्वात सुंदर प्रसंग आठवतो. त्यांना जेव्हा ‘हालचाल’ कॅमेऱ्यात कशी टिपायची हे शिकायचे होते, तेव्हा त्यांनी परदेशी पुस्तकांकडे धाव घेतली नाही. त्यांनी आपल्या घराच्या खिडकीत एका छोट्या कुंडीत वाटाण्याचे दाणे पेरले.
ते तासनतास त्या कुंडीपाशी बसून राहायचे. ते रोपटे हळूहळू मातीतून वर कसे येते, त्याचे पान कसे उमलते, हे त्यांनी आपल्या कॅमेऱ्यात टिपले. एका छोट्या रोपट्याच्या वाढीवरून त्यांनी जगाला ‘चित्रपटाची गती’ समजावून सांगितली.
धडा: आपण तंत्रज्ञानाच्या जगात कितीही पुढे गेलो, तरी आपला पहिला गुरु ‘निसर्ग’ हाच असतो. दादासाहेबांनी एका रोपट्याकडून ‘सृजन’ शिकले. आजच्या पिढीला मला हेच सांगायचे आहे की, तुमची ‘इन्फरन्स’ (Inference) क्षमता विकसित करायची असेल, तर निसर्गाच्या कुशीत शिरा. तिथेच तुम्हाला आयुष्याची खरी ‘चित्रफीत’ पाहायला मिळेल.
२. ‘टाकाऊतून टिकाऊ’चे पहिले प्रणेते: दादासाहेबांची स्वदेशी प्रयोगशाळा
आज आपण ‘वेस्ट-टू-वेल्थ’ (Waste-to-Wealth) बद्दल मोठ्या गप्पा मारतो, पण दादासाहेबांनी १०० वर्षांपूर्वी हे प्रत्यक्ष जगून दाखवले. लंडनहून परतल्यावर त्यांच्याकडे भव्य स्टुडिओ नव्हता की महागडी यंत्रणा नव्हती. त्यांनी आपल्या घरातील जुन्या वस्तू, लाकडी पिपं आणि कौलांच्या नळांचा वापर करून फिल्म डेव्हलप करण्याचे ‘प्रोसेसिंग युनिट’ स्वतःच्या हाताने बनवले.
त्यांची ती जिद्द पाहून मला माझ्या ‘Thread to Trend’ आणि ‘कचऱ्यातून टेरेस गार्डन’ या उपक्रमांची आठवण येते. दादासाहेबांनी दाखवून दिले की, जर तुमच्याकडे ध्येय असेल, तर टाकाऊ वस्तूही सोन्यासारख्या चमकू लागतात. त्यांनी ‘स्वदेशी’ तंत्रज्ञानाचा जो पाया रचला, तोच आजच्या भारताच्या स्वावलंबनाचा खरा मंत्र आहे.
३. सरस्वतीबाईंचा त्याग: ‘मैत्री’ आणि सहकार्याची अखंड ज्योत
दादासाहेबांच्या यशाचे मंदिर ज्या पायावर उभे आहे, तो पाया म्हणजे त्यांच्या पत्नी सरस्वतीबाई फाळके. त्यांचा उल्लेख करताना मला अत्यंत आदर वाटतो. ज्या काळात स्त्रियांनी घराबाहेर पडणे कठीण होते, त्या काळात सरस्वतीबाईंनी स्वतःचे सोन्याचे दागिने हसत हसत मोडून दादासाहेबांच्या स्वप्नात प्राण फुंकले.
त्या केवळ पत्नी नव्हत्या, तर त्या दादासाहेबांच्या पहिल्या ‘तंत्रज्ञ’ होत्या. फिल्म डेव्हलप करणे, नटांचे जेवण बनवणे आणि रात्रीच्या वेळी संकलनात मदत करणे—हे सर्व त्यांनी केले. हीच खरी ‘मैत्री’. जेव्हा आपण एखादे मोठे ध्येय समोर ठेवतो, तेव्हा कुटुंबाची आणि मित्रांची साथ कशी असावी, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. ‘प्रोजेक्ट आशा’ (Project Aashayein) सारख्या मोहिमा राबवताना मला सरस्वतीबाईंच्या त्या निस्वार्थी सहकार्याची नेहमीच प्रेरणा मिळते.
४. दृष्टी गेली, पण ध्येय कायम!
चित्रपटाच्या कामातील रसायने आणि अखंड जागरण यामुळे दादासाहेबांची दृष्टी एका टप्प्यावर पूर्णपणे गेली होती. एका कलाकारासाठी यापेक्षा दुसरे मोठे संकट काय असू शकते? पण दादासाहेब खचले नाहीत. त्यांनी निसर्गोपचार घेतले आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, त्यांचा ‘अंतर्चक्षू’ जागा होता. त्यांनी अंधारावर मात केली आणि पुन्हा दृष्टी मिळवून भारतीय चित्रपटसृष्टीला प्रकाशमान केले.
धडा: परिस्थिती कितीही विपरित असली, तरी तुमची जिद्द तुम्हाला पुन्हा उभे करू शकते. आज आपल्या पर्यावरणाचे डोळे अश्रूंनी भरले आहेत, प्रदूषणामुळे अंधार दाटला आहे, पण दादासाहेबांप्रमाणेच आपणही निग्रहाने काम केले, तर पुन्हा एक हिरवीगार पहाट नक्कीच येईल.
५. ‘रीच’ (R.E.A.C.H.) तत्त्वज्ञानाचे मूर्त स्वरूप
दादासाहेबांच्या आयुष्याचा प्रत्येक क्षण माझ्या R.E.A.C.H. या सूत्राशी कसा जुळतो, पहा:
Responsibility (जबाबदारी): स्वतःचे घरदार पणाला लावून भारताला स्वतःची कला देण्याची ‘जबाबदारी’ त्यांनी पार पाडली.
Empathy (समानुभूती): नटांपासून ते कामगारांपर्यंत सर्वांना त्यांनी आपलंसं केलं.
Awareness (जागरूकता): जागतिक तंत्रज्ञानाची कास धरताना आपली संस्कृती विसरायची नाही, ही ‘जागरूकता’ त्यांच्याकडे होती.
Compassion (करुणा): त्यांच्या कथांमधून त्यांनी नेहमीच माणुसकी आणि निसर्गाप्रती ‘करुणा’ व्यक्त केली.
Harmony (समन्वय): मानवी श्रम, यंत्र आणि निसर्ग यांचा त्यांनी साधलेला ‘समन्वय’ आजही थक्क करणारा आहे.
६. नाशिकचा तो जिद्दी ‘सामान्य माणूस’
जेव्हा दादासाहेब नाशिकच्या रस्त्यावरून चालत, तेव्हा लोक त्यांना ‘वेडा’ म्हणायचे. “काचेवर माणसं नाचवणारा हा माणूस नक्कीच भ्रमिष्ट झाला आहे,” अशी टीका व्हायची. पण दादासाहेबांनी टीकेला उत्तर दिले नाही, तर त्यांनी आपल्या ‘कर्तृत्वाला’ उत्तर देऊ दिले.
जेव्हा मी रस्त्यावर कचरा वेचतो किंवा ओसाड जागी झाडे लावतो, तेव्हा लोक कधीकधी साशंकतेने पाहतात. पण दादासाहेबांची आठवण झाली की मला बळ मिळते. शेवटी, इतिहास हा ‘वेड्या’ माणसांनीच रचला आहे, शहाणी माणसं फक्त तो इतिहास वाचतात!
७. धरणीमातेचे रक्षण आणि फाळके यांचा वारसा
दादासाहेबांनी ‘राजा हरिश्चंद्र’ किंवा ‘कालिया मर्दन’ सारखे चित्रपट निवडले, कारण त्या कथांमध्ये निसर्गाचे महत्त्व होते. त्या काळी स्टुडिओ नव्हते, त्यामुळे निसर्गच त्यांचा सेट होता. झाडं, वेली आणि नद्यांच्या सानिध्यात त्यांनी भारतीय सिनेमा जन्माला घातला.
आज जेव्हा मी ‘Vibrant Oxygen Corridor’ उभारतो, तेव्हा मला वाटते की आपण दादासाहेबांच्या त्याच निसर्गप्रेमाचा वारसा पुढे चालवत आहोत. त्यांनी पडद्यावर हिरवळ दाखवली, आपल्याला प्रत्यक्ष जमिनीवर हिरवळ फुलवायची आहे. प्रत्येक झाड हे एका फिल्मच्या ‘फ्रेम’सारखे आहे, जे भविष्यातील समृद्धीची कथा सांगणार आहे.
८. माझी कृतज्ञता आणि संकल्प
दादासाहेब फाळके यांचे जीवन म्हणजे एक ‘महायज्ञ’ होता. त्या यज्ञातील समिधा म्हणजे त्यांचे कष्ट आणि समर्पण. आज भारतीय चित्रपटसृष्टीला जागतिक स्तरावर जे स्थान मिळाले आहे, त्याचं पूर्ण श्रेय या ऋषीतुल्य व्यक्तिमत्वाला जातं.
आजच्या या दिनी, मी विजयकुमार कट्टी, दादासाहेबांच्या स्मृतीस कृतज्ञतापूर्वक नमन करतो. आपण केवळ चित्रपट पाहून त्यांना आदरांजली वाहू नका, तर त्यांच्यातील ती ‘स्वदेशी जिद्द’ आणि ‘निसर्गनिरीक्षण’ आपल्या आयुष्यात उतरवूया. आपण पर्यावरणाचे रक्षण करून खऱ्या अर्थाने या ध्येयवेड्या माणसाचा वारसा जपला पाहिजे.
दादासाहेब, तुमच्यामुळे आम्ही स्वप्न पाहायला शिकलो. आता आम्ही ती स्वप्नं एका हरित आणि सुंदर वसुंधरेसाठी सार्थ करून दाखवू!
धन्यवाद! जय हिंद! जय महाराष्ट्र! जय वसुंधरा!
— आपला नम्र, विजयकुमार कट्टी (एक सामान्य नागरिक आणि निसर्गाचा वारकरी)