गणपतीसमोरच्या एकवीस दुर्वा

– २१चा अर्थ शोधताना स्वतःकडे पाहण्याची एक संधी — विजयकुमार कट्टी

गणपतीसमोर पूजा सुरू आहे. फुलं आहेत, पत्री आहे, नैवेद्य आहे आणि एका बाजूला हिरव्या, साध्याशा दुर्वा आहेत. आपण त्यांना हातात घेतो आणि नेहमीप्रमाणे मोजायला सुरुवात करतो—एक, दोन, तीन… हळूहळू संख्या वाढत जाते आणि शेवटी एकवीस पूर्ण होतात. ही कृती आपण अनेक वर्षांपासून करत आलो आहोत. पण यंदा त्या दुर्वा हातात घेताना एक क्षण थांबून स्वतःला विचारता येईल का—आपण नेमक्या एकवीसच दुर्वा का अर्पण करतो? आणि या एकवीसचा आपल्या आयुष्याशी काही संबंध आहे का?

या प्रश्नाचं एकच, सर्वमान्य उत्तर आहे असं म्हणणं योग्य ठरणार नाही. गणपतीच्या पूजेशी संबंधित विविध परंपरांमध्ये २१ या संख्येला वेगवेगळे धार्मिक आणि प्रतीकात्मक संदर्भ दिलेले आढळतात. काही ठिकाणी २१ दुर्वांचा संबंध गणपतीच्या विविध नामस्मरणाशी किंवा पूजेतील विशिष्ट संख्यात्मक परंपरेशी जोडला जातो. काही कथांमध्ये आणि लोकपरंपरांमध्ये २१ या संख्येला विशेष पवित्र मानले जाते. त्यामुळे “२१ म्हणजे नेमकं हेच” असा अंतिम दावा करण्यापेक्षा, आपल्या पूर्वजांनी या संख्येला काही अर्थपूर्ण स्थान दिलं आणि ती परंपरा जपली, एवढं निश्चितपणे म्हणता येईल.

पण इथेच मला वाटतं की आजच्या माणसासाठी एक वेगळा दरवाजा उघडतो.

परंपरेने दिलेली संख्या आपण जशीच्या तशी जपूया; पण तिच्याकडे पाहण्याचा आपला अनुभव नव्याने निर्माण करूया.

एक दुर्वा हातात घ्या.

तिच्याकडे नीट पाहा. किती लहान आहे ती. हिरवी आहे. नाजूक आहे. साधी आहे. तिच्यात कोणताही दिखावा नाही. तिचा स्पर्श जाणवा. तिचा वास जाणवतो का ते पाहा. ती कुठून आली असेल याचा विचार करा. कदाचित मातीमधून. कदाचित आपल्या अंगणातून. कदाचित एखाद्या झाडाच्या सावलीतून. काल ती जमिनीशी जोडलेली होती; आज आपल्या हातात आहे आणि काही क्षणांनी गणपतीच्या चरणी जाणार आहे.

मग दुसरी दुर्वा घ्या.

तिसरी घ्या.

चौथी…

आणि अशा प्रकारे एकवीस.

या मोजण्यातच कदाचित २१चा एक सुंदर आधुनिक अर्थ सापडू शकतो. २१ ही केवळ मोजण्याची संख्या न राहता, थांबण्याची २१ क्षणांची संधी होऊ शकते. दिवसभर असंख्य गोष्टींच्या मागे धावणाऱ्या मनाला एकवीस दुर्वा हातात घेताना स्वतःकडे पाहण्यासाठी एकवीस छोट्या खिडक्या मिळू शकतात.

पहिल्या काही दुर्वा आपण सहज मोजू. नंतर मन थोडं शांत होईल. मग कदाचित एखादा विचार येईल—मला खरंच काय हवं आहे? मी कोणाशी सतत तुलना करतोय? माझं लक्ष माझ्या हातात आहे का? अपयश आलं की मी स्वतःला कसं पाहतो? मी पुन्हा उभा राहण्यावर विश्वास ठेवतो का?

पुढच्या दुर्वांसोबत प्रश्न बदलू शकतात. माझ्या मनात एवढी अस्वस्थता कुठून येते? मी खरंच दुसऱ्याचं ऐकतो का? माझ्या आयुष्यातली खरी माणसं कोण आहेत? सहज मिळालेल्या गोष्टींची मला जाणीव आहे का? मी निसर्गाकडून किती घेतो आणि त्याला परत काय देतो? मला अजूनही साध्या गोष्टींचं सौंदर्य दिसतं का?

आणखी काही दुर्वा हातात येतात आणि प्रश्न स्वतःकडे अधिक खोलवर वळतात. मी स्वतःशी प्रामाणिक आहे का? माझी चूक मान्य करण्याइतकं धैर्य माझ्यात आहे का? काही गोष्टी सोडून देण्याची वेळ आली आहे का? मला फक्त यश हवं आहे की त्या यशाला काही अर्थही हवा आहे? मला थांबता येतं का? माझ्या ज्ञानाचा किंवा अनुभवाचा उपयोग दुसऱ्या कुणासाठी होतो का?

आणखी काही दुर्वा हातात येतात आणि प्रश्न स्वतःकडे अधिक खोलवर वळतात. मी स्वतःशी प्रामाणिक आहे का? माझी चूक मान्य करण्याइतकं धैर्य माझ्यात आहे का? काही गोष्टी सोडून देण्याची वेळ आली आहे का? मला फक्त यश हवं आहे की त्या यशाला काही अर्थही हवा आहे? मला थांबता येतं का? माझ्या ज्ञानाचा किंवा अनुभवाचा उपयोग दुसऱ्या कुणासाठी होतो का?

शेवटच्या काही दुर्वा हातात घेताना कदाचित विचार आणखी पुढे जाईल—मी पुढच्या पिढीसाठी काय ठेवतोय? मी कितीही पुढे गेलो तरी माझी मुळं जमिनीत आहेत का? आणि शेवटी, गणपतीसमोर एकवीसावी दुर्वा ठेवताना सर्वांत साधा प्रश्न उरतो—आज मी खरंच काय अर्पण करतोय?

ही २१ प्रश्नांची परीक्षा नाही. त्यांची उत्तरंही आजच द्यायची नाहीत. उलट, या प्रश्नांना उत्तरांपेक्षा जाणीवेची सुरुवात मानता येईल. एकवीस दुर्वा आपल्याला एकवीस उत्तरे देत नाहीत; त्या आपल्याला स्वतःला विचारण्याची एक संधी देतात. कदाचित याच अर्थाने २१ हा आकडा आपल्यासाठी नव्याने जिवंत होऊ शकतो.

दुर्वांची आणखी एक गोष्ट आपल्याला थांबवते—त्यांची जगण्याची पद्धत. ती अतिशय साधी दिसते, पण पुन्हा उगवण्याची तिच्यात विलक्षण क्षमता आहे. तिचं सौंदर्य मोठेपणात नाही; ते टिकून राहण्यात आहे. म्हणूनच दुर्वा हातात घेताना अपयश, बदल आणि पुनःश्च सुरुवात यांचाही विचार करता येतो. जीवनात कितीही वेळा पायाखाली आलं तरी पुन्हा उगवता येतं का? परिस्थितीने आपल्याला खाली खेचलं तरी आपण पुन्हा उभं राहू शकतो का? हा प्रश्न कदाचित दुर्वेपेक्षा आपल्यासाठी अधिक महत्त्वाचा आहे.

आपल्या परंपरेतील अनलासुराची कथाही याच संदर्भात आठवते. आपल्या लोकपरंपरेत सांगितल्या जाणाऱ्या या पौराणिक आख्यायिकेनुसार अनलासुराच्या प्रखर उष्णतेनंतर गणपतीला दुर्वांनी शीतलता दिली. ही कथा ऐतिहासिक किंवा वैज्ञानिक सत्य म्हणून मांडण्याची गरज नाही. पण तिच्यातील प्रतीक आपल्याशी आजही बोलतं—मनातील उष्णता वाढली तर शीतलता कुठून आणायची? राग वाढला तर शांतता कुठून आणायची? अतिरेक झाला तर संतुलन कसं साधायचं? कदाचित म्हणूनच दुर्वा गणपतीच्या पूजेत केवळ एक वनस्पती न राहता एका अनुभवाचं प्रतीक बनतात.

यातून आपल्या पूर्वजांकडे पाहण्याची दृष्टीही बदलू शकते. त्यांनी आपल्याला केवळ काही विधी दिले नाहीत; त्यांनी निसर्गातील साध्या गोष्टींना आपल्या जीवनाशी जोडून पाहण्याची एक पद्धत दिली. त्यांनी कथा सांगितल्या, प्रतीकं निर्माण केली, संख्या जपल्या आणि त्या कृतींच्या माध्यमातून पुढच्या पिढीशी संवाद साधला. त्यातील प्रत्येक गोष्टीचा मूळ अर्थ आज आपल्याला पूर्णपणे माहीत असेलच असं नाही. पण म्हणून परंपरेला प्रश्न विचारायचा नाही असंही नाही. उलट, कृतज्ञतेने प्रश्न विचारणे हीदेखील परंपरेशी प्रामाणिक राहण्याची एक पद्धत असू शकते.

म्हणूनच आजच्या मुलांना किंवा तरुण पिढीला “तुम्ही परंपरेपासून दूर जात आहात” असं सांगण्याऐवजी त्यांना तिचा अनुभव घेण्याची संधी देता येईल. एका मुलाच्या हातात एक दुर्वा देऊन फक्त एवढं विचारता येईल—“तुला यात काय दिसतं?” त्याला तयार उत्तर देण्याची घाई नको. त्याने दुर्वेला पाहावं, स्पर्श करावा, प्रश्न विचारावा. कदाचित त्याला त्या क्षणी संस्कृतीचा अर्थ आपल्या पद्धतीने सापडेल. परंपरा पाठ करून पुढे जात नाही; ती अनुभवातून पुढे जाते.

आणि म्हणूनच गणेशोत्सव हा केवळ काही दिवसांचा धार्मिक उत्सव न राहता वर्षातून एकदा स्वतःची उजळणी करण्याची संधी होऊ शकतो. मागच्या गणेशोत्सवापासून या गणेशोत्सवापर्यंत मी काय शिकलो? माझ्यात काय बदललं? कुठे मी अजूनही तिथेच आहे? कुणाचे आभार मानायचे राहिले? कुणाशी बोलायचं राहिलं? निसर्गासाठी मी काय केलं? माझ्या पुढच्या पिढीसाठी मी काय निर्माण करतोय? आणि सर्वांत महत्त्वाचं—मी स्वतःला मागच्या वर्षापेक्षा थोडं अधिक ओळखतोय का?

म्हणून यंदा एकवीस दुर्वा अर्पण करताना एक छोटासा प्रयोग करून पाहूया. त्या घाईघाईने उचलू नका. एकेक दुर्वा हातात घ्या. तिची हिरवाई पाहा. तिचा स्पर्श जाणवा. तिचा मातीशी असलेला संबंध आठवा. एकेक करून एकवीसपर्यंत पोहोचा. आणि त्या २१ क्षणांत मनात आलेल्या विचारांपैकी जो एक प्रश्न सर्वांत जवळचा वाटतो, तो निवडा. त्याचं उत्तर मोठं असण्याची गरज नाही. त्या प्रश्नाशी संबंधित एक छोटी कृती पुरेशी आहे.

कुणाशी बोलायचं असेल तर आज फोन करूया. आभार मानायचे असतील तर आज व्यक्त करूया. निसर्गासाठी काही करायचं असेल तर आज एक छोटं पाऊल उचलूया. एखादी सवय बदलायची असेल तर आज पहिला दिवस ठरवूया. मुलांसोबत संस्कृतीबद्दल बोलायचं असेल तर त्यांना उत्तर देण्याआधी त्यांच्या हातात एक दुर्वा देऊया.

गणपतीची आरती संपेल. उत्सव संपेल. मूर्ती विसर्जित होईल. पण जर या एकवीस दुर्वांपैकी एका दुर्वेने आपल्या मनात एक प्रश्न रुजवला आणि त्या प्रश्नाने आपल्या आयुष्यात एक छोटी कृती सुरू केली, तर कदाचित गणेशोत्सव खऱ्या अर्थाने आपल्या जगण्यात आला असेल.

पुढच्या वर्षी पुन्हा एकवीस दुर्वा हातात घेऊ. तेव्हा कदाचित आपल्याला २१चा अर्थ नव्याने जाणवेल. कदाचित उत्तर सापडलेलं असेल. कदाचित आणखी एखादा प्रश्न निर्माण झालेला असेल. दोन्हीही चांगलं आहे. कारण परंपरेचा अर्थ केवळ उत्तर जपण्यात नसतो; पिढ्यान्‌पिढ्या प्रश्न विचारण्याची आणि त्यातून स्वतःला नव्याने घडवण्याची क्षमता जिवंत ठेवण्यातही असतो.

दुर्वा मोठी होत नाही म्हणून ती कमी महत्त्वाची होत नाही. ती शांतपणे वाढते, पुन्हा उगवते आणि जमिनीशी जोडलेली राहते. कदाचित आपल्या आयुष्यालाही हाच संदेश पुरेसा आहे—मोठं होण्यापेक्षा मुळांशी जोडलेलं राहणं, सतत धावण्यापेक्षा कधी कधी थांबणं, आणि परंपरा केवळ पाळण्यापेक्षा तिच्यातून स्वतःला नव्याने ओळखणं.

म्हणून या गणेशोत्सवात एकवीस दुर्वा गणपतीच्या चरणी ठेवूया. त्या एकवीसची संख्या जपूया; पण त्याचबरोबर त्या संख्येने आपल्यात निर्माण केलेले एकवीस क्षणही जपूया. त्यापैकी एक प्रश्न आपल्या मनात ठेवूया आणि एक छोटी कृती आपल्या आयुष्यात रुजवूया.

कदाचित पुढच्या गणेशोत्सवापर्यंत दुर्वा पुन्हा हिरवी झालेली असेल, प्रश्न अजून जिवंत असेल आणि आपणही थोडे बदललेले असू.

हीच आपल्या पूर्वजांनी जपलेल्या परंपरेला दिलेली आपली छोटीशी कृतज्ञतेची भेट असू दे.

गणपती बाप्पा मोरया!

— विजयकुमार कट्टी