वस्तू बदलण्यापूर्वी दृष्टी बदलूया; एका छोट्या कृतीपासून सामूहिक बदलाची सुरुवात करूया
गणेशोत्सव जवळ आला की आपल्या परिसराचे रूपच बदलते. घराघरांत तयारी सुरू होते, मंडप उभे राहतात, सजावट होते, आरतीचे स्वर ऐकू येतात आणि “गणपती बाप्पा मोरया”च्या जयघोषाने वातावरण भारून जाते. मुलांच्या चेहऱ्यावर उत्सुकता असते आणि मोठ्यांच्या मनात बाप्पाच्या आगमनाचा आनंद. माझ्यासाठीही हा उत्सव श्रद्धेचा, संस्कृतीचा, कुटुंबाचा आणि सामूहिक आनंदाचा आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाकडे पर्यावरणाच्या नजरेतून पाहताना माझ्या मनात उत्सव कमी करण्याचा किंवा श्रद्धेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करण्याचा विचार अजिबात नाही. उलट, आपला आनंद कायम ठेवून त्यातून आणखी काही चांगले निर्माण करता येईल का, हा माझ्या मनातील प्रश्न आहे.
या लेखमालिकेच्या निमित्ताने मी कागद, ध्वनी, फ्लेक्स, मूर्ती, निर्माल्य आणि त्यानंतर घराघरातून छोट्या कृती एकत्र करण्याच्या शक्यतेकडे पाहिले. विषय वेगवेगळे होते; पण त्यामागचा प्रश्न एकच होता—आपण एखाद्या वस्तूकडे तिच्या वापराच्या क्षणापुरते पाहतो आहोत का, की तिच्या संपूर्ण प्रवासाकडे? वस्तू आपल्या हातात येण्यापूर्वी किती संसाधने वापरली गेली, आपण तिचा किती काळ उपयोग केला आणि वापर झाल्यानंतर तिचे काय होणार, हा विचार केला की “कचरा” या शब्दाचा अर्थच थोडा बदलतो.
कागदाचे उदाहरण अगदी साधे आहे. निमंत्रणे, पावत्या, सूचना, कार्यक्रमपत्रिका, जाहिराती किंवा सजावटीसाठी वापरलेले कागद काही काळानंतर आपल्या हातात उरतात. त्या वेळी ते आपल्याला कचरा वाटतात. पण त्या कागदामागे झाड, पाणी, ऊर्जा, प्रक्रिया, वाहतूक आणि श्रम आहेत. मग प्रश्न फक्त “हा कागद कुठे टाकायचा?” एवढाच राहत नाही. तो कमी वापरता आला असता का? पुन्हा वापरता आला असता का? योग्य प्रकारे पुनर्चक्रणासाठी देता आला असता का? हा विचार महत्त्वाचा ठरतो.
फ्लेक्सबाबतही मला असाच प्रश्न पडतो. उत्सवासाठी काही दिवस वापरलेला फ्लेक्स उतरवल्यानंतर त्याचे आयुष्य संपते का? प्रत्येक फ्लेक्स पुन्हा वापरता येईलच असे नाही, याची मला जाणीव आहे. साहित्य, स्थिती, आकार आणि उपलब्ध प्रक्रिया यावर त्याची पुढील शक्यता अवलंबून असते. पण तो लगेच टाकून देण्यापूर्वी एकदा छाननी करून पाहणे, काही साहित्य पुन्हा वापरता येते का हे पाहणे किंवा योग्य पुनर्वापराची व्यवस्था शोधणे—इतके तरी आपण करू शकतो का? “वापर संपला” आणि “आयुष्य संपले” यात फरक आहे, एवढी दृष्टी निर्माण झाली तरी ती महत्त्वाची सुरुवात आहे.
ध्वनीचा विषय मात्र थोडा वेगळा आहे. गणेशोत्सवातील आरती, अभंग, भक्तिगीते, ढोल-ताशे, लेझीम, सांस्कृतिक कार्यक्रम—हे आपल्या उत्सवाच्या आणि मराठी संस्कृतीच्या अभिव्यक्तीचे भाग आहेत. म्हणून माझा प्रश्न “आवाज असावा की नसावा?” असा नाही. तो अधिक साधा आहे—उत्सवाचा आवाज मोठा असणे महत्त्वाचे आहे की अर्थपूर्ण असणे? माझ्या आनंदासोबत माझ्या शेजाऱ्याची शांतता, ज्येष्ठ नागरिकांचा अनुभव, विद्यार्थ्यांचे अध्ययन, लहान मुलांची किंवा इतर नागरिकांची गरज यांचाही विचार करता येईल का?
मला वाटते, पर्यावरणीय संवेदनशीलता म्हणजे आनंद कमी करणे नव्हे; आनंदाची व्याख्या थोडी व्यापक करणे आहे. एखाद्या मंडळाने आपल्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक कलाकारांना, मुलांना, पारंपरिक संगीताला किंवा अर्थपूर्ण सांस्कृतिक सादरीकरणाला अधिक स्थान दिले, तर उत्सवाचा अनुभव कमी होईलच असे नाही. कदाचित तो अधिक समृद्ध होईल. आवाजाची तीव्रता ही एक बाब आहे; पण त्या आवाजातून निर्माण होणारा सांस्कृतिक अनुभव ही दुसरी, तितकीच महत्त्वाची बाब आहे.
मूर्तीचा विषय आला की माझी भाषा आणखी सावध होते. कारण मूर्ती माझ्यासाठी केवळ एक वस्तू नाही. त्यात श्रद्धा आहे, भावना आहे, परंपरा आहे आणि बाप्पाशी जोडलेले नाते आहे. म्हणून पर्यावरणाचा विचार करताना “श्रद्धा की पर्यावरण?” असा संघर्ष उभा करणे मला योग्य वाटत नाही. त्याऐवजी “श्रद्धा जपत पर्यावरणाची जाणीव वाढवता येईल का?” हा प्रश्न मला अधिक विधायक वाटतो. मूर्ती कोणत्या साहित्यापासून बनली आहे, तिच्यावर कोणते रंग किंवा कोटिंग आहे, तिचा आकार काय आहे आणि विसर्जनानंतर तिचे काय होईल—इतकी माहिती घेऊन निर्णय घेण्याची सवय निर्माण झाली तरी ती एक सकारात्मक पायरी ठरू शकते.
इथे एक गोष्ट मला विशेष महत्त्वाची वाटते—माहिती देणे आणि आग्रह करणे यात फरक आहे. एखाद्या मंडळाने मंडपात मूर्तीच्या साहित्याबद्दल, उपलब्ध पर्यायांबद्दल आणि अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांबद्दल निष्पक्ष माहिती दिली, तर नागरिक स्वतः विचार करून निर्णय घेऊ शकतात. पर्यावरणीय जाणीव म्हणजे प्रत्येकाने एकच पर्याय स्वीकारणे नव्हे; ती अधिक माहितीपूर्ण निवड करण्याची संधी आहे.
आणि मग पूजा संपते. आरती होते. प्रसाद वाटला जातो. आपल्या हातात फुले, पाने, दुर्वा आणि हार उरतात. आपण त्यांना प्रेमाने “निर्माल्य” म्हणतो. इथे मला पुन्हा तोच प्रश्न पडतो—पूजा संपली म्हणजे या साहित्याचा प्रवासही संपला का? फुले-पाने यांसारख्या सेंद्रिय साहित्याकडे केवळ टाकून देण्याची वस्तू म्हणून न पाहता, ते वेगळे संकलित करून स्थानिक परिस्थितीनुसार योग्य प्रक्रियेत देता येईल का, याचा विचार करता येतो. मात्र निर्माल्यात प्लास्टिक, दोरे किंवा इतर मिश्र वस्तू मिसळल्या तर पुढील प्रक्रिया अवघड होऊ शकते. म्हणून “निर्माल्य वेगळे ठेवा” या साध्या कृतीलाही अर्थ आहे.
इथूनच माझ्या मनात एक साधी कल्पना अधिक ठोस झाली—“तुमच्या घरातून थोडे आणा.”
याचा अर्थ सर्व प्रकारचा कचरा मंडळाकडे आणा, असा अजिबात नाही. एखाद्या विशिष्ट साहित्याचा छोटासा भाग घरातून स्वेच्छेने आणायचा, मंडळाने तो स्वतंत्रपणे स्वीकारायचा, वर्गीकरण करायचे, शक्य असल्यास वजन किंवा संख्या नोंदवायची आणि त्याचा पुढील प्रवास समजून घ्यायचा. एका घरातून थोडे आले तर त्याचे महत्त्व कमी वाटेल. पण दहा, पन्नास, शंभर किंवा पाचशे घरांनी थोडे-थोडे योगदान दिले तर त्या छोट्या कृतीचे सामूहिक सामर्थ्य दिसू लागेल.
याच ठिकाणी मला “मोजमाप” महत्त्वाचे वाटते. किती घरांनी सहभाग घेतला? किती किलो साहित्य जमा झाले? त्यातील किती पुनर्वापरासाठी गेले? किती पुनर्चक्रणासाठी गेले? निर्माल्याचे किती प्रमाण योग्य प्रक्रियेत गेले? किती वस्तूंना दुसरे आयुष्य मिळाले? या साध्या नोंदी ठेवता आल्या तर उत्सवातील कृती केवळ भावना किंवा घोषणेत न राहता अनुभवातून शिकण्याची प्रक्रिया बनू शकते.
पण आकड्यांबाबत प्रामाणिकपणा त्याहून महत्त्वाचा आहे. काही किलो कागद जमा झाला म्हणून लगेच “इतकी झाडे वाचली” किंवा “इतके प्रदूषण कमी झाले” असे दावे करणे योग्य नाही. पर्यावरणीय परिणाम मोजण्यासाठी योग्य वैज्ञानिक पद्धती आणि स्पष्ट गृहितके आवश्यक असतात. सुरुवातीला आपण एवढेच प्रामाणिकपणे मोजूया—आपण काय केले, किती केले, त्याचे पुढे काय झाले आणि त्यातून काय शिकलो.
कारण माझ्यासाठी गणेशोत्सवाचा खरा हिशेब केवळ किलो आणि संख्येत नाही. तो एका मुलाने विचारलेल्या प्रश्नात आहे—“आपण निर्माल्य वेगळे का ठेवतो?” तो एका कुटुंबाच्या निर्णयात आहे—“हा कागद पुन्हा वापरता येईल का?” तो एखाद्या मंडळाच्या बैठकीत आहे—“पुढच्या वर्षी एवढे फ्लेक्स खरंच आवश्यक आहेत का?” आणि तो त्या नागरिकात आहे जो बाप्पाच्या मूर्तीकडे पाहताना प्रथमच विचारतो—“ही मूर्ती कशापासून बनली आहे?”
म्हणूनच मला वाटते, गणेश मंडळांची भूमिका केवळ मंडप उभारण्यापुरती किंवा कार्यक्रम आयोजित करण्यापुरती मर्यादित राहण्याची गरज नाही. मंडळ हे स्थानिक पातळीवरील संवाद, सहभाग आणि छोट्या प्रयोगांचे व्यासपीठ बनू शकते. घरातून आलेले थोडे साहित्य मंडळात एकत्र होऊ शकते; मंडळाचा अनुभव परिसरात जाऊ शकतो; एका मंडळाचा चांगला प्रयोग दुसऱ्या मंडळाला प्रेरणा देऊ शकतो. ठाण्यातून सुरू झालेला एखादा छोटा प्रयोग महाराष्ट्रासाठी अंतिम आदर्श असावा, असा माझा दावा नाही. पण त्यातून महाराष्ट्रातील इतर मंडळांनी आपापल्या परिस्थितीनुसार काहीतरी नवे करून पाहावे, एवढीच अपेक्षा आहे.
माझ्या दृष्टीने या संपूर्ण विचाराचा प्रवास एका छोट्या सूत्रात मांडता येतो—
उत्सव → प्रश्न → विचार → कृती → अनुभव → सवय → बदल.
यातील सर्वांत महत्त्वाचा शब्द कदाचित “कृती” नाही, तर “सवय” आहे. कारण गणेशोत्सव काही दिवसांचा असतो; पण त्या उत्सवातून निर्माण झालेली जाणीव वर्षभर टिकली, तर त्याचे खरे महत्त्व आहे. आज निर्माल्य वेगळे ठेवले, उद्या घरातील इतर सेंद्रिय कचऱ्याकडेही वेगळ्या नजरेने पाहिले. आज जुना फ्लेक्स पुन्हा वापरला, उद्या कोणतीही वस्तू खरेदी करण्यापूर्वी “याची खरंच गरज आहे का?” असा प्रश्न पडला. आज मूर्तीबद्दल माहिती घेतली, उद्या इतर वस्तूंच्या परिणामांबद्दलही माहिती घेण्याची सवय लागली—तर बदलाची बीजे तिथे पडली आहेत.
या संपूर्ण विचारमंथनात माझी भूमिका स्पष्ट ठेवणे मला आवश्यक वाटते. मी कोणत्याही शासकीय विभागाच्या किंवा शासनाच्या वतीने लिहित नाही. १७ ऑगस्ट २०२६ रोजी शासनाने गणेशोत्सवाच्या संदर्भात दिलेला शासन निर्णय हा या विचारासाठी अधिकृत संदर्भ आहे; परंतु या लेखातील निरीक्षणे, प्रश्न, शक्यता आणि प्रयोगांच्या कल्पना या माझे वैयक्तिक विचार आहेत. त्यांना शासनाची अधिकृत भूमिका, अतिरिक्त सूचना किंवा आदेश समजू नये. पर्यावरण क्षेत्रातील अनुभव असलेला एक नागरिक म्हणून मी हा संवाद मांडत आहे.
म्हणून मी कोणालाही सांगू इच्छित नाही की “हे केलेच पाहिजे.” मला अधिक योग्य वाटते ते म्हणजे—“आपण हे करून पाहू शकतो का?”
या गणेशोत्सवात प्रत्येक घराने मोठा संकल्प करण्याची गरज नाही. फक्त एक पर्यावरणीय कृती जाणीवपूर्वक निवडूया. निर्माल्य वेगळे ठेवूया. कागदाचा पुनर्वापर किंवा योग्य पुनर्चक्रणाचा विचार करूया. एखादे साहित्य पुन्हा वापरून पाहूया. मूर्ती घेताना तिच्या साहित्याबद्दल माहिती घेऊया. किंवा मंडळाने अशी व्यवस्था केली असेल तर घरातून थोडे साहित्य स्वेच्छेने सहभागी करूया. आणि शक्य असेल तर एक छोटी नोंद ठेवूया—काय केले? किती केले? काय झाले? आणि त्यातून काय शिकलो?
आज गणेश चतुर्थीला बाप्पा आपल्या घरी येतील. दार उघडेल. आरती होईल. मुलांच्या चेहऱ्यावर आनंद असेल. त्या क्षणी कदाचित या लेखातील आकडे आठवणारही नाहीत. आठवेल तो बाप्पाचा चेहरा.
पण त्या चेहऱ्याकडे पाहताना मनात एक छोटासा प्रश्न उमटला, तरी मला वाटेल की हा संवाद सफल झाला—
“आपण बाप्पाचे स्वागत करतोय… आपल्या जगाचेही स्वागत करतोय का?”
या प्रश्नाचे उत्तर आजच द्यायची गरज नाही. ते आपल्या एखाद्या छोट्याशा कृतीतून उमटेल. त्या कृतीतून एखादा अनुभव मिळेल. अनुभवातून एक नवी सवय जन्माला येईल. आणि अशा अनेक छोट्या सवयी एकत्र आल्या, तर कदाचित समाजात मोठा बदल घडू शकतो.
बदल नेहमी मोठ्या घोषणेने सुरू होत नाही.
कधी तो एका प्रश्नाने सुरू होतो.
कधी एका छोट्या कृतीने.
आणि कधी—बाप्पासमोर हात जोडताना मनात उमटलेल्या एका शांत विचाराने.
विचाराचे बीज आज पेरूया; त्याचे पीक समाजाचे होऊ दे.
आता पर्यावरणाच्या प्रश्नांना घाबरून किंवा उत्सवाच्या आनंदावर मर्यादा घालून नव्हे—
मनापासून, श्रद्धेने, आनंदाने आणि थोड्या अधिक जाणीवेने बाप्पाचे स्वागत करूया.
गणपती बाप्पा मोरया!
— विजयकुमार कट्टी