टाक्यांमधून उमलणारा स्वाभिमान
“कचरा हा मूळचा कचरा नसतोच; तो केवळ एका चुकीच्या जागी पडलेला आणि उपेक्षित राहिलेला कच्चा माल असतो,” हे माझे तत्त्वज्ञान आज सांगलीच्या वाळवा (ईश्वरपूर) येथील ‘संबोधी बहुउद्देशीय सामाजिक महिला विकास संस्था’ च्या आमच्या कल्पक भगिनींनी प्रत्यक्ष कृतीत उतरवून दाखवले आहे.
पर्यावरण संवर्धन आणि ‘वेस्ट टू वेल्थ’ (Waste to Wealth) या संकल्पनेवर काम करताना VesacIndia चा नेहमीच एकच ध्यास राहिला आहे—तो म्हणजे, ज्यांच्या हातामध्ये轉換 पारंपरिक कौशल्य आहे आणि मनात सन्मानाने जगण्याची जिद्द आहे, अशा मानवी शक्तीचा शोध घेणे. नुकतेच जेव्हा या संस्थेच्या अध्यक्ष नीता धोंडीराम येवले, उपाध्यक्ष कविता दगडू येवले, दुय्यम सचिव अनुजा अनिल उरुणकर आणि त्यांच्या संपूर्ण महिला गटाने एकत्र येऊन तयार केलेल्या कलाकृतींचे फोटो माझ्या हाती आले, तेव्हा माझे मन आनंदाने थक्क झाले!
त्या पिशव्या, ते सुंदर डिझायनर बटवे आणि विशेषतः त्या एका डेनिम बॅगवर रेखाटलेले “साडीतील सुंदरता, Forever Classy” हे चित्र आणि शब्द पाहून मला जाणीव झाली की, या भगिनी सुई-धाग्याच्या प्रत्येक टाक्यासोबत केवळ कापड शिवत नाही आहेत, तर स्वतःच्या आणि पर्यावरणाच्या एका नव्या, सुंदर भविष्याची विणकाम करत आहेत. म्हणूनच, या कष्टाळू हातांना ‘Livelihood with Pride’ म्हणजेच स्वाभिमानाची उपजीविका मिळवून देण्यासाठी आम्ही आमचा ‘Thread2Trend’ (थ्रेड २ ट्रेंड) हा उपक्रम आता थेट सांगलीच्या ग्रामीण भागापर्यंत विस्तारत आहोत.
एकत्रित प्रशिक्षण आणि नवनवीन डिझाईन्सचा संकल्प
या भागीदारीला अधिक व्यावसायिक आणि मजबूत करण्यासाठी VesacIndia च्या वतीने आम्ही या ‘संबोधी’ संस्थेच्या सर्व भगिनींसाठी लवकरच एका विशेष प्रशिक्षण वर्गाचे (Training Program) आयोजन करत आहोत. या प्रशिक्षणाच्या माध्यमातून फॅब्रिक अपसायकलिंगच्या आधुनिक पद्धती आणि बाजारपेठेच्या गरजा याविषयी संवाद साधला जाईल. एक सक्षम टीम (Team) म्हणून काम करताना, या भगिनींच्या कल्पकतेतून आणि आमच्या तांत्रिक सोबतीतून आगामी काळात अनेक नवनवीन आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे डिझाईन्स (Designs) साकार होतील, असा मला पूर्ण विश्वास आहे.
‘Thread2Trend’: जागतिक संकटावर आपला स्थानिक तोдगा
आज संपूर्ण जगासमोर ‘ग्लोबल वॉर्मिंग’ (जागतिक तापमानवाढ) आणि हवामान बदलाचे अक्राळविक्राळ संकट उभे आहे. आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये यावर मोठे कायदे आणि नियम (International Frameworks) बनवले जातात, पण जोपर्यंत आपण जमिनीवर उतरून काम करत नाही, तोपर्यंत बदल घडत नाही. कापड उद्योगातून (Textile Industry) निर्माण होणारा ‘गारमेंट वेस्ट’ (कापडी कचरा) हा आज डम्पिंग ग्राऊंड्सचा सर्वात मोठा शाप बनला आहे.
माझ्या R.E.A.C.H. (उत्तरदायित्व, सहानुभूती, जागरूकता, करुणा आणि सुसंवाद) या जीवन तत्त्वज्ञानातूनच ‘Thread 2 Trend’ कात टाकत आहे. जुने कपडे आणि कापडी कचरा जमिनीत गाडला जाण्यापूर्वीच त्याचा पुनर्वापर (Upcycling) करणे आणि त्याद्वारे होणारे घातक carbon उत्सर्जन (Avoidable Emissions) पूर्णपणे थांबवणे, हा यामागचा मुख्य हेतू आहे. जेव्हा सांगलीच्या या ग्रामीण महिला जुन्या कपड्यांना फॅशनेबल आणि उपयुक्त वस्तूंचे नवे रूप देतात, तेव्हा त्या नकळतपणे जागतिक पातळीवरील कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याच्या आंतरराष्ट्रीय मोहिमेत आपले मोलाचे योगदान देत असतात. हे कार्य केवळ तांत्रिक नाही, तर ते निसर्गाविषयीच्या ‘Care and Concern’ (कापडी कचऱ्याविषयीची काळजी) या भावनेतून जोडलेले आहे.
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ
‘संबोधी’ संस्थेच्या माध्यमातून ग्रामीण भागातील महिलांमध्ये असलेले हे अफाट सुप्त गुण अबालवृद्धांपर्यंत पोहोचत आहेत. VesacIndia केवळ योजना आखणारी संस्था नाही, तर ती प्रत्यक्ष मैदानावर उतरून काम करणारी (Implementor) संस्था आहे. आम्ही या उपक्रमाच्या माध्यमातून या महिलांना आवश्यक तो कापडी कच्चा माल पुरवण्यापासून ते त्यांनी बनवलेल्या डिझायनर उत्पादनांना राष्ट्रीय स्तरावर योग्य बाजारपेठ मिळवून देण्यापर्यंतची सर्व जबाबदारी एकत्र उभारत आहोत.
माझा प्रामाणिक विश्वास: कापडी कचरा (Garment Waste) ही केवळ एक समस्या नसून, ग्रामीण भागातील महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाची एक मोठी सुवर्णसंधी आहे. संबोधी संस्थेच्या या भगिनी पर्यावरणाची आणि स्वतःच्या कुटुंबाची प्रगती साधणारी एक नवी सुंदर सुरेख वीण विणणार आहेत. आम्ही या सर्व भगिनींचे आणि त्यांना मार्गदर्शन करणाऱ्या मुंबईचे जितेंद्र चव्हाण यांचे VesacIndia परिवारात अत्यंत आदराने आणि मनापासून स्वागत करतो.
एक नवी आशा, एक नवी सुरुवात
वाळवा, सांगली येथील या महिला गटाने सुरू केलेले हे पाऊल देशातील इतर ग्रामीण भागांतील महिलांसाठी नक्कीच दीपस्तंभ ठरेल. कचऱ्यातून संपत्ती आणि सन्मानाचा रोजगार निर्माण करणारी ही ‘सर्कुलर इकॉनॉमी’ (Circular Economy) आता थेट तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचत आहे. मला पूर्ण खात्री आहे की, सुई-धाग्याची ही पर्यावरणपूरक क्रांती येत्या काळात जागतिक तापमानवाढीविरुद्धच्या लढ्यात आपले एक महत्त्वाचे आणि आश्वासक शस्त्र ठरेल.
चला, आपण सगळे मिळून या नव्या पर्वाचे स्वागत करूया आणि या आशेच्या प्रवासाचे साथीदार बनूया!
आपला स्नेही, विजयकुमार कट्टी संस्थापक, VesacIndiaठाणे, महाराष्ट्र.