गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. मात्र उत्सवाचा आनंद इतरांच्या शांततेचा आणि आरोग्याचा बळी घेऊन साजरा केला जाणार असेल, तर त्या उत्सवाच्या स्वरूपावर आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आली आहे.
गणेशोत्सव जवळ आला की महाराष्ट्रातील शहरांमध्ये उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते. सार्वजनिक मंडळांची तयारी, आकर्षक सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम, ढोल-ताशांचा निनाद आणि गणरायाच्या आगमनाची लगबग यामुळे वातावरण भक्तिमय होते. पुणे तर सार्वजनिक गणेशोत्सवाची समृद्ध परंपरा जपणारे शहर म्हणून ओळखले जाते. मात्र यंदा गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर डीजे, मोठ्या आवाजातील ध्वनिवर्धक आणि ध्वनिप्रदूषणाचा मुद्दा पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. नागरिकांच्या एका गटाने मोठ्या आवाजाविरोधात भूमिका घेतली आहे, तर अनेक गणेश मंडळांनी डीजेमुक्त उत्सवाला पाठिंबा दर्शविला आहे.
प्रश्न केवळ डीजेचा नाही. प्रश्न आहे तो उत्सव साजरा करण्याच्या आपल्या मानसिकतेचा. श्रद्धा व्यक्त करण्यासाठी आवाजाची मर्यादा ओलांडणे आवश्यक आहे का? भक्तीचा उत्साह सिद्ध करण्यासाठी परिसरातील प्रत्येक नागरिकाला तो ऐकवणे गरजेचे आहे का? एखाद्या रुग्णाला विश्रांतीची गरज असताना, विद्यार्थ्याला अभ्यास करायचा असताना, वृद्ध व्यक्तीला शांत झोप आवश्यक असताना किंवा लहान मुलाला त्रास होत असताना मोठ्या आवाजातील संगीत सुरू ठेवणे ही सामाजिक जबाबदारीची जाणीव आहे का? या प्रश्नांची उत्तरे समाजानेच शोधण्याची गरज आहे.
उत्सवांमध्ये ध्वनिप्रदूषणाचा प्रश्न नवीन नाही. मात्र शहरांची लोकसंख्या वाढत असताना आणि वाहतूक, बांधकाम, व्यावसायिक उपक्रम यामुळे आधीच ध्वनीची पातळी वाढलेली असताना सार्वजनिक उत्सवांतील अतिरिक्त आवाज नागरिकांच्या त्रासात भर घालतो. सततचा मोठा आवाज झोपेवर, एकाग्रतेवर आणि दैनंदिन जीवनाच्या गुणवत्तेवर परिणाम करू शकतो. त्यामुळे ध्वनिप्रदूषणाला केवळ ‘उत्सवातील आवाज’ म्हणून दुर्लक्षित करणे योग्य ठरणार नाही.
याच कारणामुळे कायदे आणि न्यायालयीन निर्देश महत्त्वाचे ठरतात. उत्सव कोणताही असो, नियम सर्वांसाठी समान असणे आवश्यक आहे. गणेश मंडळ असो, धार्मिक कार्यक्रम असो, राजकीय सभा असो किंवा विवाह समारंभ—ध्वनीच्या नियमांची अंमलबजावणी निवडक पद्धतीने होऊ नये. पुण्यातील काही गणेश मंडळांनी डीजे आणि उच्च क्षमतेच्या ध्वनिव्यवस्थेवर निर्बंध स्वीकारण्याची भूमिका घेतली आहे; मात्र ढोल-ताशांसह सर्व प्रकारच्या आवाजासाठी समान निकष असावेत, अशी मागणीही काही मंडळांनी केली आहे.
ही मागणी रास्त आहे. नियम असतील तर ते सर्वांसाठी समान असले पाहिजेत. एका प्रकारच्या आवाजाकडे दुर्लक्ष करून दुसऱ्या प्रकारच्या आवाजावर कारवाई केली गेली, तर प्रशासनावरील विश्वास कमी होतो. त्यामुळे पोलिस आणि स्थानिक प्रशासनाने स्पष्ट, पारदर्शक आणि समान निकष निश्चित करून त्यांची अंमलबजावणी करणे आवश्यक आहे. पुणे पोलिसांनीही गणेशोत्सवाच्या काळात ध्वनीविषयक नियमांचे पालन करण्याचा इशारा दिला आहे.
मात्र या प्रश्नाची जबाबदारी केवळ पोलिसांवर टाकून चालणार नाही. गणेश मंडळांचीही भूमिका तितकीच महत्त्वाची आहे. सार्वजनिक गणेशोत्सव ही केवळ धार्मिक परंपरा नसून सामाजिक प्रबोधनाची मोठी संधी आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळात लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला सामाजिक एकजुटीचे स्वरूप दिले. आज त्याच परंपरेला आधुनिक काळाच्या गरजांशी जोडण्याची वेळ आली आहे. ‘आमचा उत्सव’ यापेक्षा ‘सर्वांचा उत्सव’ ही भावना बळकट झाली पाहिजे.
विशेष म्हणजे पुण्यात दोनशेहून अधिक गणेश मंडळांनी डीजेमुक्त गणेशोत्सवाला पाठिंबा दिल्याचे वृत्त आहे. अशा उपक्रमांकडे केवळ डीजेविरोधी भूमिका म्हणून पाहण्यापेक्षा सामाजिक जबाबदारीचे उदाहरण म्हणून पाहिले पाहिजे.
उत्सवाचा आनंद मोठ्या आवाजात नसतो; तो सामूहिक सहभागात असतो. सजावट भव्य असण्यापेक्षा संदेश मोठा असणे महत्त्वाचे आहे. मिरवणुकीत आवाजाची तीव्रता वाढवण्यापेक्षा सामाजिक उपक्रम, रक्तदान, आरोग्य शिबिरे, पर्यावरण संवर्धन, विद्यार्थ्यांना मदत, गरजूंसाठी उपक्रम अशा माध्यमातून गणेशोत्सवाची सामाजिक ताकद दाखवता येऊ शकते.
प्रशासनानेही केवळ उत्सवाच्या काही दिवस आधी सूचना देऊन थांबता कामा नये. ध्वनीची पातळी मोजण्यासाठी प्रभावी यंत्रणा, तक्रारींवर तातडीची कारवाई आणि नियमभंग करणाऱ्यांवर समान पद्धतीने कारवाई यांची आवश्यकता आहे. न्यायालयीन निर्देशांची अंमलबजावणी झाली नाही, तर कायदे केवळ कागदावर राहण्याचा धोका निर्माण होतो. पुण्यात ध्वनिप्रदूषणाच्या अंमलबजावणीबाबत न्यायालयीन पातळीवरही प्रश्न उपस्थित झाल्याचे अलीकडे समोर आले आहे.
याउलट नागरिकांनीही आपली जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. उत्सव म्हणजे हक्क, पण त्यासोबत कर्तव्यही असते. आपल्याला आनंद साजरा करण्याचा अधिकार आहे; मात्र त्या आनंदामुळे दुसऱ्याच्या आरोग्यावर किंवा शांततेवर परिणाम होऊ नये, ही साधी सामाजिक जाणीव प्रत्येकाने ठेवली पाहिजे.
गणरायाला बुद्धी आणि विवेकाचे प्रतीक मानले जाते. मग गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने विवेकाचा वापर करण्यास आपण मागे का राहावे? भक्तीला आवाजाची गरज नसते; श्रद्धेला ध्वनिक्षेपकाची आवश्यकता नसते. उत्सवाचा खरा मोठेपणा आवाजाच्या डेसिबलमध्ये नव्हे, तर समाजाला दिलेल्या सकारात्मक संदेशात मोजला गेला पाहिजे.
यंदाचा गणेशोत्सव त्यामुळे केवळ सजावट, रोषणाई आणि मिरवणुकीचा उत्सव न राहता जबाबदार नागरिकत्वाची परीक्षा ठरू शकतो. डीजे वाजवायचा की नाही, हा प्रश्न त्यापेक्षा मोठा प्रश्न म्हणजे आपला उत्सव इतरांसाठीही आनंददायी आहे का? याचे उत्तर जर ‘होय’ असेल, तर तोच खऱ्या अर्थाने गणरायाचा उत्सव ठरेल.