महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख ही विविध सण-उत्सवांनी समृद्ध आहे. दहीहंडी, गणेशोत्सव, नवरात्र, पालखी सोहळे आणि विविध धार्मिक मिरवणुका हे केवळ धार्मिक कार्यक्रम नसून समाजाला एकत्र आणणारे उत्सव आहेत. मात्र, या उत्सवांचा विस्तार वाढत असताना त्यांच्या नियोजनाचा भार अनेकदा थेट शहरातील वाहतूक व्यवस्थेवर पडतो. रस्ते बंद करणे, वाहतूक पर्यायी मार्गाने वळवणे, चौकांमध्ये मंडप उभारणे आणि मोठ्या प्रमाणात गर्दी होणे यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन प्रवासाचे गणित बिघडते. सध्या दहीहंडीच्या पार्श्वभूमीवर पुण्यासह राज्यातील काही शहरांमध्ये वाहतूक बदल जाहीर झाले आहेत.
उत्सव साजरे करण्याचा नागरिकांना पूर्ण अधिकार आहे. त्याचवेळी सार्वजनिक रस्ते हे सर्वांचे असतात, याचे भानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. कार्यालयात जाणारा कर्मचारी, रुग्णालयात जाणारा रुग्ण, शाळेत जाणारा विद्यार्थी, मालवाहतूक करणारा चालक किंवा अत्यावश्यक सेवेत काम करणारा कर्मचारी यांच्यासाठी रस्ता बंद होणे ही केवळ काही तासांची गैरसोय नसते. अनेकदा पर्यायी मार्गांची माहिती वेळेवर मिळत नाही. परिणामी वाहतूक कोंडी एका रस्त्यापुरती मर्यादित न राहता आसपासच्या संपूर्ण परिसरात पसरते.
विशेषतः मोठ्या शहरांमध्ये ही समस्या अधिक गंभीर आहे. आधीच अरुंद रस्ते, वाढती वाहनसंख्या, अपुरे पार्किंग आणि सुरू असलेली रस्ते कामे यामुळे वाहतुकीवर ताण असतो. त्यात उत्सवाच्या काळात रस्त्यांवर मंडप, स्टेज आणि सजावटी उभारल्या गेल्या की उपलब्ध रस्त्याची रुंदी आणखी कमी होते. ठाणे परिसरातील अंबरनाथ, बदलापूर आणि उल्हासनगर येथे दहीहंडीच्या पार्श्वभूमीवर रस्त्यांवर उभारल्या जाणाऱ्या हंड्या व मंचांमुळे वाहतूक कोंडीची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
प्रशासनाची जबाबदारी केवळ वाहतूक बंद करण्याची किंवा पर्यायी मार्ग जाहीर करण्याची नसून उत्सवपूर्व नियोजनाची आहे. कोणत्या मार्गावर किती गर्दी होऊ शकते, कोणते रस्ते आपत्कालीन वाहनांसाठी मोकळे ठेवायचे, कुठे पार्किंगची व्यवस्था करायची, सार्वजनिक वाहतूक कोणत्या मार्गाने वळवायची आणि नागरिकांना माहिती कशी द्यायची, याचे नियोजन काही दिवस आधी झाले पाहिजे. पुण्यात दहीहंडीच्या पार्श्वभूमीवर सार्वजनिक बससेवेच्या मार्गांमध्येही तात्पुरते बदल करण्यात आले आहेत.
यामध्ये तंत्रज्ञानाचा वापरही प्रभावी ठरू शकतो. वाहतूक पोलिस, महापालिका आणि उत्सव आयोजकांनी एकत्रितपणे डिजिटल नकाशे, मोबाइल सूचना, सोशल मीडिया आणि स्थानिक माध्यमांद्वारे वाहतूक बदलांची माहिती नागरिकांपर्यंत पोहोचवली पाहिजे. रस्ता बंद करण्याच्या काही तास आधी माहिती देण्याऐवजी कोणता रस्ता किती वेळ बंद राहणार, पर्यायी मार्ग कोणता आणि पार्किंग कुठे उपलब्ध आहे, हे स्पष्टपणे सांगणे आवश्यक आहे.
उत्सव आयोजकांची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे. धार्मिक किंवा सांस्कृतिक उत्सवाचा उत्साह कायम ठेवताना सार्वजनिक हिताला बाधा येणार नाही, याची काळजी घेणे ही सामाजिक जबाबदारी आहे. मंडपासाठी शक्यतो वाहतुकीला कमी अडथळा निर्माण होईल अशी जागा निवडणे, स्वयंसेवकांमार्फत गर्दीचे नियमन करणे, वाहनतळाची व्यवस्था करणे आणि आपत्कालीन मार्ग मोकळा ठेवणे यांसारख्या उपाययोजना आयोजकांनी स्वतःहून करायला हव्यात.
गणेशोत्सवाच्या काळात तर ही जबाबदारी अधिक वाढते. लाखो भाविक विविध शहरांमध्ये दर्शनासाठी येतात. काही भागांमध्ये मिरवणुका आणि विसर्जन सोहळ्यामुळे अनेक तास वाहतूक बदलावी लागते. अशा वेळी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेला प्राधान्य देणे, पादचाऱ्यांसाठी सुरक्षित मार्ग तयार करणे आणि रुग्णवाहिका तसेच अग्निशमन दलासाठी स्वतंत्र मार्ग राखणे अत्यावश्यक आहे. मोठ्या धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये गर्दीचे व्यवस्थापन हे केवळ वाहतुकीचे नव्हे, तर सार्वजनिक सुरक्षेचेही आव्हान आहे.
प्रशासनानेही प्रत्येक वर्षी नव्याने गोंधळ उडवण्याऐवजी मागील उत्सवातील अनुभवांचा अभ्यास करून कायमस्वरूपी नियोजन आराखडा तयार करायला हवा. कोणत्या ठिकाणी सर्वाधिक कोंडी झाली, कोणते पर्यायी मार्ग अपुरे ठरले, पार्किंगची कुठे कमतरता होती आणि नागरिकांच्या कोणत्या तक्रारी आल्या, याचे विश्लेषण झाले तर पुढील वर्षाचे नियोजन अधिक सक्षम होऊ शकते.
सणांमुळे शहराची वाहतूक विस्कळीत होणे अपरिहार्य नाही. उत्सव आणि शिस्त यांचा समतोल साधता येतो. त्यासाठी प्रशासन, पोलिस, स्थानिक स्वराज्य संस्था, सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था, आयोजक आणि नागरिक या सर्वांनी सामूहिक जबाबदारी स्वीकारणे गरजेचे आहे. सणांचा आनंद काही लोकांच्या उत्साहापुरता मर्यादित नसून संपूर्ण समाजाचा असतो. त्यामुळे उत्सव साजरा करताना रस्त्यावरून जाणाऱ्या सामान्य नागरिकाचाही विचार झाला पाहिजे.
शेवटी प्रश्न उत्सव थांबवण्याचा नाही; प्रश्न आहे तो उत्सव अधिक सुबक, सुरक्षित आणि नागरिकाभिमुख करण्याचा. श्रद्धेला जागा हवीच, पण त्या श्रद्धेच्या मार्गात सर्वसामान्य नागरिकांचा रोजचा प्रवास अडवला जाऊ नये. उत्सव नियोजनात नागरिक हा केंद्रबिंदू ठरला, तर महाराष्ट्रातील सणांची परंपरा अधिक सुंदर आणि आदर्श ठरेल.