– एका वेष्टनातून उमटली आदिवासी संस्कृतीची ओळख
– ‘मन की बात’मधून प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदींकडून कौतुक
एखाद्या उत्पादनाचे पॅकेजिंग म्हटले की डोळ्यांसमोर उभे राहतात ते आकर्षक रंग, उठावदार अक्षरे आणि ग्राहकांचे लक्ष वेधून घेणारी रचना. पण एखाद्या उत्पादनाचे वेष्टन केवळ त्यातील वस्तूची ओळख करून देत नाही, तर एका समाजाची संस्कृती, परंपरा आणि जगण्याची गोष्टही सांगू शकते, याचे उदाहरण म्हणजे ‘शबरी नॅचरल्स’.
महाराष्ट्राच्या आदिवासी संस्कृतीतील रंग, रेषा, कलापरंपरा आणि लोकजीवनाचे प्रतिबिंब आपल्या पॅकेजिंगमधून उमटवणाऱ्या या ब्रँडने आता आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही आपली छाप सोडली आहे. जपानचा प्रतिष्ठित ‘गुड डिझाईन अवॉर्ड’ आणि ‘इंडिया डिझाईन मार्क’ मिळविणाऱ्या शबरी नॅचरल्सचा उल्लेख प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी ‘मन की बात’च्या १३९ व्या भागात केला. त्यामुळे आदिवासी समाजाच्या पारंपरिक कला-कौशल्याला राष्ट्रीय स्तरावर नवी ओळख मिळाली आहे.
या यशामागची गोष्ट केवळ एका ब्रँडच्या लोकप्रियतेची नाही. ती आहे आपल्या सांस्कृतिक वारशाला आधुनिक बाजारपेठेशी जोडण्याची, दुर्गम भागांतील उत्पादकांना नव्या ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्याची आणि परंपरेला आर्थिक सामर्थ्याची जोड देण्याची.
वेष्टनावर रेखाटलेला संस्कृतीचा वारसा
महाराष्ट्रातील वारली चित्रकला असो, गोंड कलेतील वैशिष्ट्यपूर्ण आकृतिबंध असोत किंवा चित्रकथी परंपरेतील कथनशैली असो; या कलांमध्ये केवळ सौंदर्य नाही, तर समाजाच्या जगण्याचा, निसर्गाशी असलेल्या नात्याचा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेल्या सांस्कृतिक स्मृतींचा ठेवा आहे.
शबरी नॅचरल्सच्या पॅकेजिंगमधून हाच ठेवा ग्राहकांसमोर येतो. एरवी एखादे उत्पादन खरेदी करताना ग्राहक त्याची गुणवत्ता, किंमत किंवा उपयोगिता पाहतो. मात्र, त्याच उत्पादनाच्या वेष्टनावर एखाद्या प्रदेशाची कलापरंपरा दिसली, तर त्या वस्तूला सांस्कृतिक संदर्भही प्राप्त होतो. उत्पादन आणि संस्कृती यांच्यातील हा दुवा शबरी नॅचरल्सच्या उपक्रमाचे वेगळेपण अधोरेखित करतो.
या संकल्पनेमुळे आदिवासी कला ही केवळ प्रदर्शनांपुरती किंवा सांस्कृतिक कार्यक्रमांपुरती मर्यादित राहत नाही. ती दैनंदिन जीवनातील वस्तूंमधून ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळवते. अशा प्रकारे पॅकेजिंग हे विक्रीचे साधन राहण्यापलीकडे जाऊन सांस्कृतिक ओळखीचे माध्यम बनते.
स्थानिक कौशल्याला जागतिक बाजारपेठेची जोड
शबरी नॅचरल्स हा ब्रँड महाराष्ट्र शासनाच्या आदिवासी विकास विभागांतर्गत शबरी आदिवासी वित्त व विकास महामंडळामार्फत विकसित करण्यात आला आहे. आदिवासी समाजातील पारंपरिक कौशल्ये, नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर आधारित उत्पादने आणि स्थानिक उद्योजकतेला बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे, हा या उपक्रमाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
आदिवासी समाजात अनेक पिढ्यांपासून हस्तकला, वनउपज संकलन, नैसर्गिक उत्पादनांची निर्मिती आणि शेतीशी संबंधित कौशल्ये जपली गेली आहेत. मात्र, या कौशल्यांना व्यापक बाजारपेठ मिळवून देणे हे अनेकदा मोठे आव्हान ठरते. उत्पादन तयार करण्याचे कौशल्य असूनही त्याचे आकर्षक सादरीकरण, योग्य विपणन, वितरण आणि ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची साधने उपलब्ध नसल्यामुळे उत्पादकांना मर्यादित बाजारपेठेवर अवलंबून राहावे लागते.
शबरी नॅचरल्सच्या माध्यमातून या अंतरावर मात करण्याचा प्रयत्न होत आहे. दर्जेदार उत्पादनांसोबत सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपणारे पॅकेजिंग, डिजिटल विक्रीची साधने आणि कॉर्पोरेट क्षेत्राशी जोडलेली बाजारपेठ अशा विविध मार्गांनी आदिवासी उत्पादनांना नवी ओळख देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
जंगल, बांबू, मोह आणि स्थानिकांचा जीवनानुभव
शबरी नॅचरल्सच्या उत्पादनविश्वात नैसर्गिक व कृषी उत्पादने, बांबूपासून तयार केलेल्या हस्तकला वस्तू आणि मोहापासून तयार केलेल्या वस्तूंचा समावेश आहे. या उत्पादनांमागे केवळ कच्च्या मालाचा वापर नाही, तर स्थानिक संसाधनांचे ज्ञान, पारंपरिक कौशल्य आणि निसर्गाशी जोडलेले जीवनानुभव आहेत.
बांबूच्या वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांसाठी त्यांच्या कौशल्याला बाजारपेठ मिळणे म्हणजे अधिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी. नैसर्गिक उत्पादने तयार करणाऱ्या महिला बचत गटांसाठी ही संधी म्हणजे आपल्या श्रमांना व्यापक आर्थिक मूल्य मिळण्याची शक्यता. कृषी आणि वनउपजांशी संबंधित उत्पादकांसाठीही अशा ब्रँडमुळे विक्रीचे नवे मार्ग खुले होऊ शकतात.
डिजिटल जगाशी जोडलेली आदिवासी उद्योजकता
पूर्वी दुर्गम भागांत तयार होणाऱ्या वस्तूंची विक्री प्रामुख्याने स्थानिक बाजारपेठांपुरती मर्यादित राहण्याची शक्यता होती. आज ई-कॉमर्स आणि मोबाईल तंत्रज्ञानामुळे हे चित्र बदलण्याची संधी निर्माण झाली आहे.
शबरी नॅचरल्सने ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म आणि स्वतंत्र मोबाईल ॲप्लिकेशनच्या माध्यमातून ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग स्वीकारला आहे. यामुळे स्थानिक उत्पादनांना भौगोलिक मर्यादा ओलांडून ग्राहक मिळवण्याची संधी उपलब्ध होते.
याशिवाय कॉर्पोरेट गिफ्टिंग हा विक्रीचा आणखी एक महत्त्वाचा मार्ग ठरत आहे. कंपन्या आणि विविध संस्था सण, समारंभ किंवा विशेष प्रसंगी भेटवस्तू देतात. अशा वेळी बांबू हस्तकला, नैसर्गिक उत्पादने आणि स्थानिक वैशिष्ट्ये जपणाऱ्या वस्तूंचे आकर्षक भेटसंच ग्राहकांना उपलब्ध करून देता येतात. त्यातून आदिवासी उत्पादनांना संस्थात्मक ग्राहक मिळू शकतात.
पुरस्कारांपलीकडचे खरे यश
‘गुड डिझाईन अवॉर्ड’ आणि ‘इंडिया डिझाईन मार्क’ या सन्मानांमुळे शबरी नॅचरल्सच्या पॅकेजिंगला प्रतिष्ठा मिळाली आहे. प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी ‘मन की बात’मधून केलेल्या उल्लेखामुळे या उपक्रमाकडे देशाचे लक्ष वेधले गेले. महाराष्ट्राच्या आदिवासी कला आणि उत्पादनांसाठी ही निश्चितच महत्त्वाची बाब आहे.
आदिवासी विकास मंत्री डॉ. अशोक वुईके यांनी या गौरवामुळे आदिवासी बांधवांच्या विकासासाठी सुरू असलेल्या प्रयत्नांना राष्ट्रीय स्तरावर प्रोत्साहन मिळाल्याची भावना व्यक्त केली आहे. आदिवासी विकास आयुक्त लीना बनसोड यांनीही आदिवासी संस्कृती, परंपरा आणि कलाकृतींना जागतिक बाजारपेठ मिळवून देण्याच्या प्रयत्नांना अधिक व्यापक सहकार्य मिळावे, असे आवाहन केले आहे.
आदिवासी कला ही केवळ बाजारात विकली जाणारी सजावटीची गोष्ट नाही. ती एका समाजाच्या इतिहासाची, अनुभवांची आणि सांस्कृतिक अस्मितेची अभिव्यक्ती आहे. तिचे व्यावसायिक सादरीकरण करताना या अस्मितेचा आदर राखणे, कलाकारांना योग्य मानधन देणे आणि त्यांच्या कौशल्याचे श्रेय त्यांच्यापर्यंत पोहोचवणेही तितकेच आवश्यक आहे.
एका ब्रँडची गोष्ट, अनेक शक्यतांची सुरुवात
शबरी नॅचरल्सच्या पॅकेजिंगमधून आदिवासी संस्कृतीचे दर्शन घडते, ही या उपक्रमाची आकर्षक बाजू आहे. पण त्यामागील मोठी शक्यता अधिक महत्वाची आहे. स्थानिक कला, नैसर्गिक साधनसंपत्ती आणि पारंपरिक कौशल्य यांना आधुनिक डिझाईन, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि व्यापक बाजारपेठ यांची जोड दिली, तर ग्रामीण आणि आदिवासी अर्थव्यवस्थेसाठी नवे मार्ग निर्माण होऊ शकतात.
महाराष्ट्राच्या आदिवासी भागांमध्ये अशी अनेक कौशल्ये आणि उत्पादने आहेत, ज्यांना योग्य बाजारपेठ, ब्रँडिंग आणि वितरण व्यवस्था मिळाल्यास व्यापक ग्राहकवर्गापर्यंत पोहोचता येईल. शबरी नॅचरल्सचा अनुभव अशा प्रयत्नांसाठी दिशादर्शक ठरू शकतो.
एका उत्पादनाच्या वेष्टनावर उमटलेल्या रेषा आता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दखल घेतल्या जाणाऱ्या सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक बनल्या आहेत. या रेषांमध्ये वारली आणि गोंड कलेचे सौंदर्य आहे, परंपरेचे सातत्य आहे आणि आर्थिक स्वावलंबनाची आशाही आहे.
या आशेचे रूपांतर आदिवासी समाजाच्या प्रत्यक्ष प्रगतीत झाले, तर शबरी नॅचरल्सचे यश केवळ पुरस्कारांपुरते मर्यादित राहणार नाही. ते परंपरेला आधुनिकतेशी जोडून विकासाचा नवा मार्ग शोधणाऱ्या असंख्य आदिवासी कारागिरांच्या, शेतकऱ्यांच्या आणि महिलांच्या आयुष्यात बदल घडवणारी कहाणी बनेल.
