लेख – लक्ष्मीपूजन

<p><strong>&&num;8211&semi; लक्ष्मी घरात येते&comma; पण निसर्गाची किंमत मोजून तर नाही ना&quest;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p><strong>&&num;8211&semi; लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने संपत्तीचा स्रोत&comma; उपभोग आणि कृतज्ञतेचा विचार<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन हा अनेक कुटुंबांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा दिवस&period; घराची स्वच्छता&comma; सजावट&comma; रांगोळी&comma; पणत्या&comma; फुलांचे तोरण&comma; नवीन वस्तू आणि लक्ष्मीची पूजा यांमधून समृद्धीचे स्वागत केले जाते&period; व्यापारी वर्गासाठी हा नवीन आर्थिक वर्षाच्या प्रारंभाचा दिवसही असतो&period; धन&comma; व्यापार&comma; प्रगती आणि कुटुंबाच्या भरभराटीची कामना केली जाते&period;<&sol;p>&NewLine;<p>लक्ष्मी म्हणजे केवळ पैसा नव्हे&period; भारतीय संस्कृतीत लक्ष्मीला समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते&period; अन्नधान्य&comma; धान्याची कोठारे&comma; पशुधन&comma; शेती&comma; जलसंपदा&comma; ज्ञान आणि आरोग्य यांनाही समृद्धीचे महत्त्वाचे आधार मानले गेले आहे&period; मग एक प्रश्न पडतो — आपण लक्ष्मीची पूजा करतो&comma; पण लक्ष्मी निर्माण होण्यासाठी आवश्यक असलेल्या निसर्गाच्या योगदानाची कृतज्ञता व्यक्त करतो का&quest;<&sol;p>&NewLine;<p>आपल्या घरातील अन्नधान्य शेतातून येते&period; पिकासाठी जमीन&comma; पाणी&comma; सूर्यप्रकाश आणि असंख्य जीवांची मदत लागते&period; आपल्या अंगावरील कपडे कापसापासून किंवा इतर तंतूंपासून तयार होतात&period; घरातील लाकूड&comma; धातू&comma; काच&comma; दगड&comma; इंधन आणि विद्युत उपकरणे या सर्वांच्या निर्मितीमागे निसर्गातील संसाधने असतात&period; म्हणजेच आपण वापरत असलेल्या जवळजवळ प्रत्येक वस्तूच्या निर्मितीत निसर्गाचा सहभाग असतो&period;<&sol;p>&NewLine;<p>माणसाने बुद्धिमत्ता&comma; विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने या संसाधनांचा उपयोग करून प्रगती साधली&period; परंतु निसर्गाकडून घेतलेल्या प्रत्येक गोष्टीची मर्यादा आणि तिच्या पुनर्निर्मितीची क्षमता लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे&period; निसर्ग आपल्याला देत असतो म्हणून आपण अमर्याद वापर करावा&comma; असे नाही&period; निसर्गातील प्रत्येक संसाधनाला त्याची स्वतःची मर्यादा आणि पुनर्भरणाची प्रक्रिया असते&period;<&sol;p>&NewLine;<p>आजच्या जीवनशैलीत वस्तूंचा उपभोग मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे&period; नवीन वस्तू खरेदी करणे&comma; जुन्या वस्तू वापरण्यायोग्य असतानाही बदलणे&comma; आकर्षक वेष्टनांमधून भेटवस्तू देणे आणि काही काळानंतर त्या वस्तू बाजूला ठेवणे ही सवय वाढत आहे&period; बाजारपेठ आपल्याला सतत नवीन वस्तूंचे आकर्षण दाखवते&period; परंतु प्रत्येक नवीन वस्तू आपल्या जीवनात खरोखरच नवी गरज पूर्ण करते का&comma; की केवळ काही काळाचा आनंद देते&comma; याचा विचार आपण करायला हवा&period;<&sol;p>&NewLine;<p>लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी आपण घरातील तिजोरी&comma; हिशेबाची पुस्तके&comma; व्यापाराची साधने आणि संपत्तीचे प्रतीक असलेल्या वस्तूंची पूजा करतो&period; पण आपल्या उत्पन्नामागील श्रमांचा आणि संसाधनांचा विचारही करायला हवा&period; शेतकरी&comma; कारागीर&comma; कामगार&comma; वाहतूक कर्मचारी&comma; विक्रेते आणि सेवा पुरवणारे असंख्य हात आपल्या जीवनातील सुविधा शक्य करतात&period; त्यांच्या श्रमांशिवाय आपल्या घरातील समृद्धीची कल्पनाही करता येणार नाही&period;<&sol;p>&NewLine;<p>खऱ्या अर्थाने समृद्ध समाज तोच&comma; ज्यात आर्थिक प्रगतीबरोबरच श्रमाचा सन्मान&comma; संसाधनांचा न्याय्य वापर आणि सर्वांना जगण्यासाठी आवश्यक सुविधा उपलब्ध असतात&period; एका बाजूला अन्नाची नासाडी होत असताना दुसऱ्या बाजूला उपासमार असेल&comma; एका ठिकाणी पाण्याचा अपव्यय होत असताना दुसरीकडे पिण्याच्या पाण्यासाठी संघर्ष असेल&comma; तर ती समृद्धी अपूर्ण आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>आपण लक्ष्मीचे स्वागत करताना घरात स्वच्छता ठेवतो&period; पण आपल्या घरातून बाहेर पडणाऱ्या सांडपाण्याचे&comma; कचऱ्याचे आणि वापरलेल्या वस्तूंचे काय होते&comma; याचाही विचार करायला हवा&period; घरातील पाणी वाचवणे&comma; विजेचा सुज्ञ वापर करणे&comma; अन्न वाया जाऊ न देणे आणि वस्तूंचे आयुष्य वाढवणे हीदेखील संपत्ती जपण्याचीच साधने आहेत&period;<&sol;p>&NewLine;<p>पैसा खर्च करून अनेक वस्तू खरेदी करता येतात&semi; पण स्वच्छ हवा&comma; सुपीक माती&comma; निरोगी जलस्रोत आणि जैवविविधतेचे संतुलन बाजारातून विकत घेता येत नाही&period; त्यांचे जतन करण्यासाठी सामूहिक प्रयत्न आवश्यक असतात&period; म्हणूनच पर्यावरणाचे रक्षण ही केवळ निसर्गप्रेमींची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाच्या जीवनाशी संबंधित बाब आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>लक्ष्मीपूजनाच्या परंपरेत आपण दीप प्रज्वलित करतो&period; हा प्रकाश ज्ञानाचा&comma; समृद्धीचा आणि शुभतेचा प्रतीक मानला जातो&period; त्या प्रकाशात आपल्या उपभोगाच्या सवयीही तपासून पाहूया&period; घरात येणारी प्रत्येक वस्तू किती आवश्यक आहे&comma; तिचा उपयोग किती काळ होईल&comma; ती पुन्हा वापरता येईल का आणि तिच्या वापरानंतर निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याची जबाबदारी आपण स्वीकारणार आहोत का&comma; हे प्रश्न विचारूया&period;<&sol;p>&NewLine;<p>आपण आपल्या मुलांना संपत्ती मिळवण्याचे महत्त्व शिकवतो&period; त्याचबरोबर संपत्ती निर्माण करण्यासाठी लागणाऱ्या संसाधनांचे जतन करण्याची जबाबदारीही शिकवायला हवी&period; पैशाचे नियोजन करणे जितके महत्त्वाचे आहे&comma; तितकेच पाणी&comma; अन्न&comma; ऊर्जा आणि वस्तूंचे नियोजन करणेही महत्त्वाचे आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>लक्ष्मी घरात येणे म्हणजे केवळ धनवृद्धी नव्हे&semi; तर घरातील प्रत्येक व्यक्तीचे आरोग्य&comma; समाधान&comma; परस्परांचा आदर आणि भविष्यातील सुरक्षितता यांची वृद्धी होणे होय&period; आपल्या समृद्धीमुळे दुसऱ्याचे जीवन अधिक चांगले झाले&comma; निसर्गावरचा अनावश्यक ताण कमी झाला आणि पुढील पिढ्यांसाठी संसाधने शिल्लक राहिली&comma; तरच त्या समृद्धीला खरा अर्थ प्राप्त होतो&period;<&sol;p>&NewLine;<p>या लक्ष्मीपूजनाला आपण संपत्तीची पूजा करताना तिच्या स्रोतांचीही कृतज्ञतेने आठवण ठेवूया&period; कारण लक्ष्मीचे स्वागत करण्यासाठी आपण घर सजवतो&semi; पण ज्या निसर्गामुळे आपले घर&comma; अन्न&comma; पाणी आणि जीवन शक्य झाले आहे&comma; त्याचे रक्षण करणे हीसुद्धा आपली जबाबदारी आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>समृद्धीचा दिवा आपल्या घरात तेव्हाच खऱ्या अर्थाने उजळेल&comma; जेव्हा त्याचा प्रकाश आपल्या सभोवतालच्या समाजात आणि निसर्गातही पोहोचेल&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>&&num;8211&semi; विजयकुमार कट्टी<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p><strong>Tree Man of Thane &vert; पर्यावरण अभ्यासक &vert; लेखक<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;