– विजयादशमीचा खरा संदेश समाजात रुजविण्याची गरज
दसरा म्हणजे विजयाचा, नव्या संकल्पांचा आणि सकारात्मक विचारांचा सण! अश्विन महिन्यातील शुद्ध दशमीला साजरा होणारा विजयादशमीचा उत्सव भारतीय संस्कृतीत विशेष महत्त्व राखतो. प्रभू श्रीरामांनी रावणाचा केलेला वध असो किंवा देवी दुर्गेने महिषासुराचा केलेला संहार असो, या दोन्ही कथांमधून एकच संदेश मिळतो—वाईट कितीही शक्तिशाली असले, तरी सत्य, न्याय आणि सदाचार यांचा अखेर विजय होतो. मात्र, दरवर्षी रावणाचे पुतळे जाळताना आपण स्वतःच्या मनातील अहंकार, द्वेष, मत्सर, भ्रष्टाचार आणि अन्याय यांचे दहन करतो का, हा खरा प्रश्न आहे.
आज दसरा मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. ठिकठिकाणी रावणदहनाचे कार्यक्रम होतात, सोने म्हणून आपट्याची पाने वाटली जातात, एकमेकांना शुभेच्छा दिल्या जातात. परंतु या परंपरांच्या पलीकडे जाऊन सणाचा सामाजिक आशय समजून घेण्याची गरज आहे. केवळ रावणाचा पुतळा जाळून समाजातील वाईट प्रवृत्ती संपत नाहीत. त्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःच्या वर्तनात बदल घडवून आणणे आवश्यक आहे. खऱ्या अर्थाने विजयादशमी साजरी करायची असेल, तर आपल्या जीवनातील नकारात्मकतेवर विजय मिळविण्याचा संकल्प केला पाहिजे.
आज समाजासमोर अनेक गंभीर आव्हाने उभी आहेत. भ्रष्टाचार, महिलांवरील अत्याचार, जातीय भेदभाव, धार्मिक तेढ, व्यसनाधीनता, पर्यावरणाचा ऱ्हास आणि वाढती सामाजिक असहिष्णुता यांसारख्या समस्या समाजाच्या प्रगतीत अडथळे निर्माण करतात. आपण तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात वेगाने पुढे जात असलो, तरी माणुसकी, संवेदनशीलता आणि सामाजिक जबाबदारी या मूल्यांची जपणूक करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. दुसऱ्याच्या दुःखाकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या आनंदात रमणे, गरजू व्यक्तीला मदत न करणे किंवा अन्याय दिसत असूनही मौन बाळगणे, हीदेखील समाजाला कमकुवत करणारी वृत्ती आहे.
दसऱ्याच्या निमित्ताने या प्रवृत्तींविरुद्ध लढण्याचा संकल्प केला पाहिजे. महिलांचा सन्मान आणि सुरक्षितता ही केवळ भाषणांतील घोषणा न राहता प्रत्येकाच्या वर्तनातून दिसली पाहिजे. जात, धर्म, भाषा आणि आर्थिक परिस्थिती यांवरून माणसांमध्ये भेदभाव करण्याऐवजी परस्पर आदर आणि बंधुभाव वाढविला पाहिजे. भ्रष्टाचाराला विरोध करणे, सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे, वाहतुकीचे नियम पाळणे आणि परिसर स्वच्छ ठेवणे, हीदेखील सामाजिक जबाबदारीचीच रूपे आहेत. समाज बदलण्याची अपेक्षा करण्यापूर्वी स्वतःपासून बदलाची सुरुवात करणे आवश्यक आहे.
पर्यावरण संरक्षणाचाही संदेश दसऱ्याच्या उत्सवातून दिला जाऊ शकतो. सण साजरे करताना ध्वनी आणि वायुप्रदूषण टाळणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, वृक्षांचे संवर्धन करणे आणि सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छता राखणे, यांसारख्या छोट्या कृतींमधून मोठा बदल घडू शकतो. उत्सवाचा आनंद घेताना निसर्गाचे नुकसान होणार नाही, याची काळजी घेणे ही काळाची गरज आहे. पुढील पिढ्यांना स्वच्छ, सुरक्षित आणि सुंदर पर्यावरण देणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
दसरा हा केवळ परंपरेचा उत्सव नसून आत्मपरीक्षणाची संधी आहे. आपल्या मनातील अहंकार, राग, द्वेष आणि स्वार्थ या दुर्गुणांवर विजय मिळविण्याचा निर्धार प्रत्येकाने केला, तरच विजयादशमीचा संदेश सार्थ ठरेल. समाजातील वाईट प्रवृत्ती संपविण्यासाठी केवळ शासन किंवा प्रशासनावर अवलंबून राहून चालणार नाही; प्रत्येक नागरिकाचा सक्रिय सहभाग आवश्यक आहे.
रावणदहनाच्या ज्वाळा दरवर्षी आकाशात उंच झेपावतात; मात्र त्यातून मिळणारा संदेश आपल्या मनातही तेवढ्याच ताकदीने रुजला पाहिजे. खरा रावण बाहेर नसून अनेकदा आपल्या विचारांत आणि कृतींत दडलेला असतो. त्याचा पराभव करण्यासाठी विवेक, माणुसकी आणि सदाचार यांची शस्त्रे हाती घ्यावी लागतील. यंदाच्या विजयादशमीला केवळ सोन्यासारखी पाने वाटण्यापुरते मर्यादित न राहता प्रेम, समता, बंधुभाव आणि सामाजिक जबाबदारीची खरी संपत्ती एकमेकांना देऊया. कारण खरा दसरा तेव्हाच साजरा होईल, जेव्हा रावणाच्या पुतळ्यासोबत आपल्या मनातील वाईट प्रवृत्तींचेही दहन होईल आणि समाजात माणुसकीचा विजय होईल!
