सण म्हणजे आनंद, उत्साह आणि एकमेकांना गोडधोड वाटण्याची परंपरा. मात्र, या आनंदामध्ये अन्नाच्या गुणवत्तेचा प्रश्न दुर्लक्षित होता कामा नये. सणासुदीच्या काळात बाजारात मिठाई, नमकीन, फराळाचे पदार्थ, तेल, दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांची मागणी अचानक वाढते. मागणी वाढली की उत्पादन, साठवणूक आणि विक्रीची साखळीही मोठी होते. याच काळात भेसळ, निकृष्ट दर्जा, चुकीचे लेबलिंग किंवा अस्वच्छ पद्धतीने अन्न तयार करण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे सणांच्या पार्श्वभूमीवर अन्नसुरक्षेची तपासणी ही केवळ प्रशासकीय कारवाई नसून सार्वजनिक आरोग्याची गरज आहे.
महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाने यंदा सण आणि मोठ्या सार्वजनिक कार्यक्रमांच्या काळात अन्नसुरक्षेवर लक्ष केंद्रित केले आहे. सणांच्या काळातील तपासणी अधिक नियोजनबद्ध करण्यासाठी ‘फेस्टिव्हल एन्फोर्समेंट कॅलेंडर’चा वापर करण्याची माहिती समोर आली आहे. त्यामध्ये कोणत्या सणाच्या काळात कोणते खाद्यपदार्थ, कोणत्या प्रकारची भेसळ आणि कोणत्या ठिकाणी तपासणी करायची याचे नियोजन करण्याचा प्रयत्न आहे.
गणेशोत्सवाच्या काळात सार्वजनिक मंडळे, संस्था आणि विविध समूहांकडून प्रसाद, महाप्रसाद, अन्नदान किंवा भंडाऱ्याचे आयोजन केले जाते. मोठ्या संख्येने नागरिक या अन्नाचे सेवन करतात. त्यामुळे अशा ठिकाणी वापरल्या जाणाऱ्या कच्च्या मालाची गुणवत्ता, स्वच्छता, पिण्याचे पाणी, अन्न तयार करण्याची जागा आणि साठवणूक याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. FDAने गणेश मंडळांना वापरल्या जाणाऱ्या घटकांची नोंद ठेवण्यासह अन्नसुरक्षा नियमांचे पालन करण्याबाबत सूचना दिल्याचे वृत्त आहे.
ही कारवाई महत्त्वाची असली तरी तिचा उद्देश केवळ छापे टाकणे आणि दंड करणे एवढाच नसावा. अन्नसुरक्षा ही सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. एखाद्या दुकानावर किंवा हॉटेलवर कारवाई झाल्यानंतर काही दिवसांनी परिस्थिती सुधारली, तरी संपूर्ण बाजारव्यवस्थेवर नियमित देखरेख नसेल तर समस्या पुन्हा निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे तपासणीबरोबरच नमुने घेणे, प्रयोगशाळेत वेळेत तपासणी करणे, दोषी आढळल्यास कायद्यानुसार कारवाई करणे आणि पुन्हा नियमभंग होऊ नये यासाठी पाठपुरावा करणे आवश्यक आहे. FDAच्या अधिकृत माहितीनुसार अन्नसुरक्षा अधिकाऱ्यांना नमुने घेणे, अन्नसाठ्याची तपासणी करणे आणि नियमभंग आढळल्यास कायदेशीर प्रक्रिया सुरू करण्याचे अधिकार आहेत.
याचबरोबर प्रशासनाने कारवाई करताना नियमांची अंमलबजावणी पारदर्शक आणि कायदेशीर प्रक्रियेनुसार करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. अन्नसुरक्षेच्या नावाखाली निष्काळजीपणा सहन केला जाऊ नये; परंतु प्रत्येक व्यावसायिकाला आपली बाजू मांडण्याची आणि त्रुटी दुरुस्त करण्याची कायदेशीर संधीही मिळायला हवी. अलीकडील काही प्रकरणांमध्ये न्यायालयांनी FDAच्या कारवाईच्या पद्धतीबाबत प्रक्रिया आणि प्रमाणबद्धतेचे प्रश्न उपस्थित केले आहेत. त्यामुळे कठोरता आणि कायदेशीर प्रक्रिया यांचा समतोल राखणे आवश्यक ठरते.
अन्नसुरक्षेची जबाबदारी केवळ प्रशासनाची नाही. खाद्यपदार्थ तयार करणारे व्यावसायिक, विक्रेते, हॉटेल चालक, मंडळांचे आयोजक आणि ग्राहक यांचीही भूमिका महत्त्वाची आहे. स्वच्छ जागेत अन्न तयार करणे, सुरक्षित पाणी वापरणे, कच्चा माल योग्य पद्धतीने साठवणे, कालबाह्य किंवा संशयास्पद पदार्थांचा वापर टाळणे आणि ग्राहकांना योग्य माहिती देणे ही व्यावसायिकांची जबाबदारी आहे. दुसरीकडे ग्राहकांनीही अत्यंत स्वस्त दर, आकर्षक रंग किंवा मोठ्या जाहिरातींपेक्षा उत्पादनाची गुणवत्ता, पॅकिंग, लेबल आणि वैध परवाना याकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे.
सणांचा आनंद कमी करणे हा अन्नसुरक्षा नियमांचा उद्देश नाही; उलट तो आनंद सुरक्षित करण्याचा प्रयत्न आहे. हजारो लोक एकाच ठिकाणी अन्न सेवन करणार असतील, तर एका छोट्याशा निष्काळजीपणाचे परिणाम मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकतात. त्यामुळे सणांच्या आधीच बाजारपेठा, उत्पादन केंद्रे, गोदामे आणि सामुदायिक अन्नवाटपाच्या ठिकाणांची तपासणी झाली पाहिजे. कारवाईची माहितीही शक्य तितकी पारदर्शकपणे नागरिकांसमोर आली पाहिजे.
सण संपल्यानंतर तपासणीची मोहीमही थांबू नये. अन्नभेसळ ही केवळ सणापुरती समस्या नाही. रोजच्या जीवनातील दूध, तेल, मसाले, मिठाई, पॅकेज्ड खाद्यपदार्थ आणि रस्त्यावरील खाद्यपदार्थांशीही ती जोडलेली आहे. त्यामुळे सणांच्या निमित्ताने सुरू झालेली दक्षता वर्षभर कायम राहणे आवश्यक आहे.
अन्न हा प्रत्येक नागरिकाच्या जीवनाचा मूलभूत भाग आहे. त्यामुळे अन्नसुरक्षेच्या बाबतीत तडजोड करण्यास जागा नाही. प्रशासनाची नियमित तपासणी, व्यावसायिकांची जबाबदारी आणि ग्राहकांची जागरूकता या तिन्हींच्या समन्वयातूनच सुरक्षित अन्नव्यवस्था उभी राहू शकते. सणांचा उत्साह कायम राहावा, पण त्याची किंमत नागरिकांच्या आरोग्याने मोजावी लागू नये—हीच खरी अन्नसुरक्षेची कसोटी आहे.