भारताने गेल्या दशकात संरक्षण क्षेत्रात आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने उल्लेखनीय प्रगती केली आहे. एकेकाळी संरक्षण साहित्य, शस्त्रास्त्रे आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानासाठी परदेशी आयातीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असलेला भारत आता स्वदेशी उत्पादन क्षमता वाढवून जागतिक संरक्षण क्षेत्रात आपले स्थान मजबूत करण्याचा प्रयत्न करीत आहे. केंद्र सरकारच्या ‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमांमुळे संरक्षण उद्योगात नव्या संधी निर्माण होत असून, देशाच्या औद्योगिक आणि सामरिक विकासाला नवी दिशा मिळत आहे. नागपूरच्या अंबाझरी आयुध निर्माणीमध्ये उभारण्यात येणारा १० हजार टन क्षमतेचा अत्याधुनिक अॅल्युमिनियम एक्सट्रूजन प्रेस प्रकल्प हा या परिवर्तनाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानला जात आहे.
संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांच्या हस्ते या प्रकल्पाचे भूमिपूजन करण्यात आले. हा प्रकल्प केवळ एक औद्योगिक गुंतवणूक नसून भारताच्या संरक्षण स्वावलंबनाच्या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. आधुनिक लढाऊ विमाने, क्षेपणास्त्रे, अंतराळ मोहिमा, हेलिकॉप्टर, रेल्वे आणि एरोस्पेस क्षेत्रासाठी आवश्यक असलेले उच्च दर्जाचे अॅल्युमिनियम मिश्रधातूचे घटक या प्रकल्पातून तयार केले जाणार आहेत. आजपर्यंत अशा अनेक घटकांसाठी भारताला परदेशी पुरवठादारांवर अवलंबून राहावे लागत होते. या प्रकल्पामुळे आयात कमी होऊन देशांतर्गत उत्पादनाला चालना मिळणार आहे.
आजच्या बदलत्या जागतिक परिस्थितीत संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरता ही केवळ आर्थिक गरज राहिलेली नाही, तर ती राष्ट्रीय सुरक्षेशी थेट संबंधित बाब बनली आहे. युद्ध, आंतरराष्ट्रीय निर्बंध किंवा जागतिक पुरवठा साखळीतील अडथळे यामुळे संरक्षण साहित्याच्या उपलब्धतेवर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत स्वतःच्या गरजा पूर्ण करण्याची क्षमता असणे कोणत्याही राष्ट्रासाठी अत्यंत आवश्यक ठरते. रशिया-युक्रेन युद्ध, मध्यपूर्वेतील संघर्ष आणि विविध भू-राजकीय घडामोडींनी जगाला स्वदेशी उत्पादन क्षमतेचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित करून दाखवले आहे.
भारताने या वास्तवाची दखल घेत संरक्षण उत्पादन क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक केली आहे. संरक्षण मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार, २०१४ मध्ये देशातील संरक्षण उत्पादन सुमारे ४६ हजार कोटी रुपये होते. आज ते वाढून १.७८ लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले आहे. संरक्षण निर्यातीतही मोठी वाढ झाली असून ती एक हजार कोटी रुपयांवरून ३८ हजार कोटी रुपयांहून अधिक झाली आहे. ही वाढ केवळ आकडेवारी नसून भारताच्या वाढत्या तांत्रिक क्षमतेचे आणि जागतिक विश्वासार्हतेचे प्रतीक आहे. आज भारतीय बनावटीची संरक्षण उपकरणे आणि साहित्य अनेक देशांमध्ये निर्यात केले जात आहे.
नागपूरमधील अॅल्युमिनियम एक्सट्रूजन प्रेस प्रकल्पामुळे विदर्भाच्या औद्योगिक विकासालाही मोठी चालना मिळणार आहे. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी नागपूर हे संरक्षण उत्पादन क्षेत्रातील महत्त्वाचे केंद्र म्हणून विकसित होईल, असा विश्वास व्यक्त केला आहे. देशाच्या मध्यवर्ती भागात असलेले नागपूर हे भौगोलिकदृष्ट्या महत्त्वाचे शहर आहे. येथे उपलब्ध वाहतूक सुविधा, रेल्वे जाळे, औद्योगिक पायाभूत सुविधा आणि कुशल मनुष्यबळ यामुळे संरक्षण आणि एरोस्पेस उद्योगांसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण होत आहे.
या प्रकल्पाचा सर्वात महत्त्वाचा लाभ म्हणजे रोजगारनिर्मिती. मोठ्या औद्योगिक प्रकल्पांमुळे थेट आणि अप्रत्यक्ष अशा दोन्ही प्रकारच्या रोजगाराच्या संधी निर्माण होतात. उत्पादन, अभियांत्रिकी, यंत्रसामग्री देखभाल, गुणवत्ता नियंत्रण, संशोधन आणि विकास, वाहतूक तसेच विविध सहाय्यक सेवांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर रोजगार उपलब्ध होऊ शकतो. यामुळे नागपूर आणि विदर्भातील युवकांना आपल्या प्रदेशातच रोजगाराच्या संधी मिळण्यास मदत होईल. त्याचबरोबर लघु आणि मध्यम उद्योगांनाही पुरवठा साखळीचा भाग बनण्याची संधी मिळेल.
तथापि, संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेचा प्रवास केवळ प्रकल्प उभारण्यापुरता मर्यादित नाही. संशोधन आणि विकास, अत्याधुनिक तंत्रज्ञान, नवकल्पना, कुशल मनुष्यबळ निर्मिती आणि जागतिक दर्जाची गुणवत्ता यावरही तितकाच भर द्यावा लागेल. देशातील अभियांत्रिकी महाविद्यालये, संशोधन संस्था आणि उद्योग यांच्यातील समन्वय वाढविणे आवश्यक आहे. संरक्षण उत्पादन क्षेत्रात स्पर्धात्मकता टिकवण्यासाठी सातत्याने नव्या तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करावा लागेल.
भारत आज जगातील प्रमुख अर्थव्यवस्थांपैकी एक बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करीत आहे. या प्रवासात संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरता हा विकासाचा महत्त्वाचा आधारस्तंभ ठरणार आहे. नागपूरमधील अॅल्युमिनियम एक्सट्रूजन प्रेस प्रकल्प हा केवळ एक औद्योगिक प्रकल्प नसून राष्ट्रीय सुरक्षेला बळकटी देणारा, रोजगारनिर्मितीला चालना देणारा आणि विदर्भाच्या औद्योगिक विकासाला गती देणारा महत्त्वाचा टप्पा आहे. आत्मनिर्भर भारताच्या संकल्पनेला प्रत्यक्ष आकार देणारे असे प्रकल्प देशाला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम, तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत आणि संरक्षणदृष्ट्या अधिक शक्तिशाली बनविण्यास निश्चितच मदत करतील.