खापा, वार्ताहर :- पेंच व्याघ्र प्रकल्प, नागपूर अंतर्गत येणाऱ्या नागलवाडी (ए.नी.) वनपरिक्षेत्रामध्ये उन्हाळ्याच्या तीव्र परिस्थितीत वन्यजीवांना सातत्याने पाण्याची उपलब्धता राहावी यासाठी व्यापक उपाययोजना करण्यात आल्या आहेत. नागालवाडी वनपरिक्षेत्रामध्ये सध्या एकूण 68 नैसर्गिक व कृत्रिम पाणवठे (Waterholes) उपलब्ध असून, त्यांचे प्रभावी व्यवस्थापन वनविभागामार्फत करण्यात येत आहे.
या पाणवठ्यांपैकी अनेक पाणवठे सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या बोरवेल (Solar Borewell System) द्वारे कार्यान्वित करण्यात आले आहेत. सौरऊर्जेच्या वापरामुळे पाण्याची उपलब्धता सातत्याने राखली जात असून, पारंपरिक पद्धतीने टँकरद्वारे पाणी भरण्याची गरज मोठ्या प्रमाणात कमी झाली आहे. नागालवाडी वनपरिक्षेत्राने ‘नो टँकर वापर’ (No Tanker Use) हा उपक्रम राबविण्याचा संकल्प केला असून, पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत जलव्यवस्थापन प्रणाली यशस्वीपणे अंमलात आणली जात आहे.
उन्हाळ्याच्या कालावधीत तापमानात मोठी वाढ होत असल्याने जंगलातील नैसर्गिक जलस्रोत कोरडे पडण्याची शक्यता असते. अशा परिस्थितीत कृत्रिम व सौरऊर्जेवर आधारित पाणवठे वन्यजीवांसाठी जीवनदायी ठरत आहेत. या पाणवठ्यांमुळे वाघ, बिबट्या, अस्वल, रानकुत्रे, सांबर, चितळ, नीलगाय, रानडुक्कर तसेच विविध पक्षी व लहान सस्तन प्राणी यांना उन्हाळ्यात आवश्यक पाणी सहज उपलब्ध होत आहे.
पाण्याची सतत उपलब्धता असल्यामुळे वन्यजीवांना जंगलाच्या आतच पाणी मिळत असून, त्यामुळे वन्यजीवांचे मानवी वस्त्यांकडे स्थलांतर होण्याचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होत आहे. यामुळे मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करण्यास देखील सकारात्मक परिणाम दिसून येत आहेत.
नागालवाडी वनपरिक्षेत्रातील वनाधिकारी व कर्मचारी यांच्याकडून नियमित गस्त, पाणवठ्यांची साफसफाई, गाळ काढणे (Desilting), सौर यंत्रणेची तपासणी व दुरुस्ती यासारख्या देखभाल कामे सातत्याने करण्यात येत आहेत. तसेच पाण्याचा साठा टिकून राहावा यासाठी पाणवठ्यांच्या परिसरात मातीची धूप रोखण्यासाठी आवश्यक उपाययोजना करण्यात येतात.
वन्यजीव संवर्धनाच्या दृष्टीने या उपक्रमाचे विशेष महत्त्व असून, उन्हाळ्यात वन्यजीवांचे जंगलातच अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी (Sustainability) ही पाणवठा व्यवस्था अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे. सौरऊर्जेचा वापर करून शाश्वत जलव्यवस्थापनाची अंमलबजावणी केल्यामुळे ऊर्जा बचत, पर्यावरण संवर्धन आणि वन्यजीव संरक्षण या तिन्ही बाबींमध्ये सकारात्मक परिणाम साध्य होत आहे.
पेंच व्याघ्र प्रकल्प प्रशासनाच्या मार्गदर्शनाखाली नागालवाडी वनपरिक्षेत्रामध्ये राबविण्यात येत असलेले हे उपक्रम शाश्वत जलव्यवस्थापन व वन्यजीव संवर्धनाचे उत्कृष्ट उदाहरण ठरत आहेत.
उपवनसंरक्षक अक्षय गजभिये व सहाय्यक वनसंरक्षक संदीप भारती, नागलवाडी वनपरिक्षेत्र अधिकारी प्रविण लेले यांच्या मार्गदर्शनाखाली नागलवाडी वनपरिक्षेत्रामध्ये हा उपक्रम यशस्वीपणे राबविण्यात येत असून, वन्यजीव संवर्धन व शाश्वत जलव्यवस्थापनाचे हे एक आदर्श उदाहरण ठरत आहे.