एक सामान्य नागरिक – तीन दशकांहून अधिक सामाजिक जीवनाचा अनुभव
योग दिन विशेष मालिकेतील मागील लेखांमध्ये आपण स्वतःला जाणण्याचा प्रवास, अपरिग्रह, संतोष, श्वास आणि प्राण यांचे महत्त्व, तसेच शरीरातील आणि जीवनातील संतुलन यांचा विचार केला. या प्रवासात एक गोष्ट सतत जाणवत राहिली – आपण स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून जगत असलो, तरी प्रत्यक्षात आपण एकमेकांशी आणि संपूर्ण सृष्टीशी अदृश्यपणे जोडलेले आहोत.
आज या मालिकेतील सहाव्या लेखात आपण योगाच्या आणखी एका महत्त्वपूर्ण पैलूकडे पाहूया – करुणा आणि परस्परावलंबन.
आपण अनेकदा “स्वावलंबन” या शब्दाचा अभिमानाने उल्लेख करतो. स्वावलंबन आवश्यकही आहे. पण जीवनाचा सखोल अभ्यास केला तर एक गोष्ट स्पष्ट होते – पूर्णपणे स्वावलंबी असा कोणीही नाही.
आपण घेत असलेला प्रत्येक श्वास झाडांवर अवलंबून आहे.
आपण खात असलेले अन्न शेतकऱ्यांवर अवलंबून आहे.
आपण वापरत असलेली प्रत्येक वस्तू असंख्य लोकांच्या श्रमांवर अवलंबून आहे.
आपल्या जन्मापासून ते आजपर्यंत आपण हजारो लोकांच्या योगदानामुळे उभे आहोत.
तरीही आपण अनेकदा स्वतःला स्वतंत्र आणि वेगळे समजतो.
योग याच भ्रमाला आव्हान देतो.
योगातील “एकत्व” ही संकल्पना मला नेहमी आकर्षित करते. कारण ती केवळ अध्यात्मिक विचार नाही; ती जीवनाचे वास्तव आहे.
आपल्या शरीराकडे पुन्हा एकदा पाहूया.
हृदय, फुफ्फुसे, मेंदू, यकृत, मूत्रपिंड – प्रत्येक अवयव वेगळा आहे. प्रत्येकाचे कार्य वेगळे आहे. पण त्यांचे अस्तित्व एकमेकांशिवाय अपूर्ण आहे.
हृदय कितीही शक्तिशाली असले, तरी फुफ्फुसांशिवाय ते टिकू शकत नाही.
मेंदू कितीही बुद्धिमान असला, तरी रक्तपुरवठ्याशिवाय त्याचे अस्तित्व अशक्य आहे.
एका अवयवाचे दुःख संपूर्ण शरीर अनुभवते.
एका अवयवाचे आरोग्य संपूर्ण शरीराला बळ देते.
हेच तर परस्परावलंबन आहे.
मला अनेकदा वाटते, निसर्गाने आपल्याला जीवनातील सर्वांत मोठे धडे आपल्या शरीरातच दिले आहेत. पण आपण ते वाचण्याचा प्रयत्न करत नाही.
आजच्या जगात आपण व्यक्ती म्हणून अधिक सक्षम झालो आहोत, पण समाज म्हणून अधिक संवेदनशील झालो आहोत का?
तंत्रज्ञानाने आपल्याला जोडले आहे, पण मनाने आपण किती जोडलेलो आहोत?
ही विचार करण्यासारखी बाब आहे.
योगातील करुणा म्हणजे केवळ दया नव्हे.
करुणा म्हणजे दुसऱ्याच्या अस्तित्वाशी स्वतःला जोडून पाहण्याची क्षमता.
दुसऱ्याचे दुःख पाहून अस्वस्थ होणे.
दुसऱ्याच्या आनंदात आनंद अनुभवणे.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, “मी” आणि “इतर” यांच्यातील भिंती हळूहळू विरघळू लागणे.
आज समाजातील अनेक समस्या केवळ संसाधनांच्या कमतरतेमुळे निर्माण झालेल्या नाहीत. त्या संवेदनशीलतेच्या कमतरतेमुळे निर्माण झाल्या आहेत.
जेव्हा आपण स्वतःला इतरांपासून वेगळे समजतो, तेव्हा स्पर्धा वाढते.
जेव्हा आपण स्वतःला निसर्गापासून वेगळे समजतो, तेव्हा शोषण वाढते.
जेव्हा आपण स्वतःला समाजापासून वेगळे समजतो, तेव्हा उदासीनता वाढते.
पण जेव्हा जोडलेपणाची जाणीव निर्माण होते, तेव्हा वर्तन बदलते.
मग मदत करणे ही कृपा राहत नाही; ती जबाबदारी बनते.
मग सहकार्य करणे हा पर्याय राहत नाही; ती जीवनशैली बनते.
मग संसाधनांचा आदर करणे हा नियम राहत नाही; तो संस्कार बनतो.
गेली अनेक वर्षे सामाजिक जीवनात काम करताना मला एक गोष्ट स्पष्टपणे जाणवली आहे – माणूस मूलतः वाईट नसतो. अनेकदा तो फक्त तुटलेला असतो.
स्वतःपासून तुटलेला.
कुटुंबापासून तुटलेला.
समाजापासून तुटलेला.
आणि जीवनाच्या मूळ अर्थापासून तुटलेला.
योग हा तुटलेपणा कमी करण्याचा प्रयत्न आहे.
जेव्हा एखादी व्यक्ती शांतपणे ध्यानात बसते, तेव्हा ती हळूहळू स्वतःशी जोडली जाते.
स्वतःशी जोडली गेल्यावर ती इतरांना अधिक समजून घेऊ लागते.
आणि इतरांना समजून घेतल्यावर करुणा नैसर्गिकपणे विकसित होते.
करुणा शिकवावी लागत नाही.
ती जागृत करावी लागते.
जशी बियामध्ये वृक्ष दडलेला असतो, तशी प्रत्येक माणसामध्ये करुणा दडलेली असते.
योग त्या बियाला अंकुरण्याची संधी देतो.
आज जगासमोर असलेली अनेक आव्हाने – तणाव, एकाकीपणा, संघर्ष, असमानता – यांची मुळे एका अर्थाने विभक्ततेच्या भावनेत आहेत.
आपण वेगळे आहोत, हा समज जितका वाढतो तितक्या समस्या वाढतात.
आपण जोडलेले आहोत, ही जाणीव जितकी वाढते तितके समाधान वाढते.
योग आपल्याला याच दिशेने घेऊन जातो.
तो आपल्याला सांगतो की जीवन स्पर्धा नाही; ते सहअस्तित्व आहे.
जीवन मालकी नाही; ते सहभाग आहे.
जीवन केवळ स्वतःसाठी जगण्याचे नाव नाही; ते एकमेकांना आधार देत जगण्याचे नाव आहे.
आज या लेखाचा शेवट करताना मला शरीरातील एक साधा पण गहन धडा आठवतो.
शरीरातील कोणताही अवयव स्वतःसाठी जगत नाही.
प्रत्येक अवयव संपूर्ण शरीराच्या कल्याणासाठी कार्य करतो.
कदाचित म्हणूनच शरीर जिवंत राहते.
समाजालाही हेच तत्त्व लागू होत असेल का?
जर प्रत्येक व्यक्तीने फक्त स्वतःपुरते न पाहता संपूर्ण समाजाच्या कल्याणाचा विचार केला, तर आपले सामूहिक जीवन अधिक निरोगी, अधिक सुसंस्कृत आणि अधिक अर्थपूर्ण होणार नाही का?
योग कदाचित आपल्याला याच दिशेने घेऊन जातो.
स्वतःपासून समाजापर्यंत.
व्यक्तीपासून विश्वापर्यंत.
आणि “मी” पासून “आपण” पर्यंत.
क्रमशः…
या मालिकेतील पुढील आणि अंतिम लेखात आपण एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारणार आहोत.
योग हा केवळ वैयक्तिक साधनेचा मार्ग आहे का?
की तो समाजपरिवर्तनाचीही शक्ती बनू शकतो?
जेव्हा एखादी व्यक्ती बदलते, तेव्हा कुटुंब बदलते. कुटुंब बदलते, तेव्हा समाज बदलतो.
मग योगाचा प्रवास चटईवर संपतो की लोकांपर्यंत पोहोचतो?
उद्याच्या अंतिम लेखात आपण विचार करूया –
“योग ते लोकयोग : स्वतःच्या परिवर्तनातून समाजपरिवर्तन.”
– विजयकुमार कट्टी