कष्टकऱ्यांचे ‘बाबा’

<p><strong>बाबांचे काम असंख्य कष्टकऱ्यांच्या धमन्यांतून वाहते आहे&period; कष्टकऱ्यांचा हा आधारवड केवळ आंदोलक नव्हता&comma; तर सामाजिक कृतिशीलतेचा ऐतिहासिक आविष्कार होता&period;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>हक्कांसाठी आंदोलने करणाऱ्यांना &OpenCurlyQuote;आंदोलनजीवी’ म्हणून हिणवले जाण्याच्या आजच्या काळात विविध प्रश्नांसाठी रस्त्यावर उतरून आंदोलने करणाऱ्या डॉ&period; बाबा आढाव यांचे असणे किती महत्त्वाचे होते&comma; हे ते गेल्यानंतर विशेषत्वाने जाणवते&period; सामाजिक जीवनातील मूळ प्रश्न बाजूला सारून आजूबाजूला धर्म&comma; जात&comma; वंश यांचे निमित्त करून हिंसक-हिणकस वृत्ती फोफावत असताना शोषित&comma; वंचित&comma; पीडितांच्या हक्कांसाठी &OpenCurlyQuote;झिंदाबाद’ची आरोळी ठोकणारे बाबा आता नाहीत&comma; ही मोठी पोकळी आहे&period; लोकशाही समाजवादावर निष्ठा आणि महात्मा फुले यांचा सत्यशोधकी वारसा उक्ती-कृतीत असणारे बाबा अखेरपर्यंत संघर्षरत होते&period; त्यांच्या लढाईला नैतिक अधिष्ठान असल्याने अहिंसक आंदोलनांतही ते निर्भीड होते&period; कष्टकऱ्यांचा हा आधारवड केवळ आंदोलक नव्हता&comma; तर सामाजिक कृतिशीलतेचा ऐतिहासिक आविष्कार होता&period; तो कोसळणे ही मोठी सामाजिक हानी आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>बाबा आढाव यांच्यासारखे व्यक्तिमत्त्व केवळ एक व्यक्ती नसते&comma; तर ते एक सामाजिक घटित असते&period; असा &OpenCurlyQuote;फिनॉमिना’ किती आयुष्यांना स्पर्श करून जातो&comma; याची गणनाच होऊ शकत नाही&period; म्हणूनच बाबांनी प्रत्यक्ष उभे केलेले काम&comma; केवळ यादीत मावणारे नाही&period; ते असंख्य कष्टकऱ्यांच्या धमन्यांतून वाहते आहे&period; स्वत&colon;चे मोठेपण बाजूला ठेवून समाजाला मोठे करणारे बाबांसारखे नेते विरळाच&period; अखेरच्या दिवसांत बाबा आजारी आहेत&comma; असे कळल्यावर त्यांच्याशी जोडलेले कार्यकर्ते राज्याच्या कानाकोपऱ्यातून येऊन पुण्यातील रुग्णालयाबाहेर पापण्यांच्या ओलावलेल्या कडा पुसत थांबत होते&comma; कारण त्यांचे ते अनेकार्थांनी &OpenCurlyQuote;बाबा’ होते&period; लढवय्या कार्यकर्त्यातील माणूसपण असे पुढे पाझरत राहते…<&sol;p>&NewLine;<p>बाबासाहेब पांडुरंग आढाव अर्थात बाबा आढाव यांचा जन्म १ जून १९३० चा&period; ते मूळचे पुण्याचे&period; वडील लहानपणीच वारल्याने बाबा आणि त्यांच्या भावंडांचे संगोपन त्यांच्या आईने आजोळीच केले&period; बाबांचे प्राथमिक शिक्षण महापालिकेच्या शाळेत&comma; तर माध्यमिक शिक्षण शिवाजी मराठा हायस्कूलमध्ये झाले&period; बाबांचे आजोबा सत्यशोधक ब्राह्मणेतर चळवळीतील आघाडीचे नेते&period; नाना पेठेतील त्या घरात विठ्ठल- भक्ती होती&comma; पण त्याचबरोबर विद्रोही तुकारामांच्या समतेचे आणि संघर्षाचे बीजही होते&period; हायस्कूलमध्ये असतानाच बाबांचा राष्ट्र सेवा दलाशी संबंध आला&period; १९४३ ते १९५० या काळात ते नियमितपणे राष्ट्र सेवा दलाच्या शाखेत जात&period; त्याच वेळी एस&period; एम&period; जोशी&comma; भाऊसाहेब रानडे&comma; ना&period; ग&period; गोरे&comma; राममनोहर लोहिया या समाजवादी नेत्यांच्या सहवासातून त्यांच्या विचारांना ठोस सामाजिक-राजकीय चौकट मिळाली&period; पुढे भाई वैद्या&comma; पन्नालाल सुराणा&comma; बापूसाहेब काळदाते आदी सहकाऱ्यांच्या सोबतीने त्यांनी ही समाजवादी आणि सत्यशोधक विचारांची वाटचाल केली&period;<&sol;p>&NewLine;<p>रसायनशास्त्राची पदवी आणि आयुर्वेद वैद्याकशास्त्रात पदविका प्राप्त केल्यानंतर बाबांनी १९५२ मध्ये नाना पेठेत दवाखाना सुरू केला&period; त्यांच्या दवाखान्याच्या आसपास असलेल्या व्यापारी पेठांमुळे त्यांच्याकडे येणाऱ्या रुग्णांमध्ये हमालांची संख्या खूप मोठी होती&period; त्यांच्याशी बोलताना त्यांच्या शोषणाची आणि अन्यायाची जाणीव झाल्यानंतर बाबांनी फक्त रुग्णांचा नाही&comma; तर कष्टकरी समाजाचा डॉक्टर व्हायचे ठरवले&period; सन १९५५ मध्ये स्थापन झालेली हमाल पंचायत ही त्याची पहिली पायरी&period; हमालांसाठी&comma; त्यांच्या सुरक्षेसाठी शासनाने कायदा करावा म्हणून बाबांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र आंदोलने उभी राहिली&period; या आंदोलनांना यश येऊन १९६९ मध्ये महाराष्ट्र शासनाने महाराष्ट्र माथाडी&comma; हमाल व इतर श्रमजीवी कामगार कायदा अस्तित्वात आणला&period; कोणतेच हक्क आणि कामाची सुरक्षितता नसलेल्या हमालांना संघटित करून कायद्याद्वारे किमान सामाजिक सुरक्षा मिळवून देण्याचे ऐतिहासिक काम बाबांनी केले&period;<&sol;p>&NewLine;<p>वैद्याकीय व्यवसाय सोडून पूर्ण वेळ सामाजिक कामात उतरल्यानंतर बाबांनी अनेक आंदोलने केली&period; संयुक्त महाराष्ट्रासाठीचे आंदोलन&comma; गोवा मुक्ती संग्राम&comma; महाराष्ट्र राज्य धरण व प्रकल्पग्रस्त शेतकरी पुनर्वसनासाठी पुढाकार&comma; कष्टकऱ्यांना चांगले अन्न मिळावे म्हणून अल्प दरात भोजन सुविधा देणारा &OpenCurlyQuote;कष्टाची भाकर’ हा उपक्रम&comma; &OpenCurlyQuote;पुरोगामी सत्यशोधक’चे संपादन&comma; देवदासी प्रथा निर्मूलन व पुनर्वसन चळवळ&comma; १९७२ मध्ये दलितांना गावातील पाणवठ्यावर समान हक्काची मागणी करणारी &OpenCurlyQuote;एक गाव&comma; एक पाणवठा’सारखी ऐतिहासिक चळवळ&comma; आणीबाणीत झोपडवासीयांचा मेळावा घेतला&comma; म्हणून १४ महिने तुरुंगवास&comma; मराठवाडा विद्यापीठाच्या नामांतरासाठीचा लाँग मार्च&comma; महात्मा फुले समता प्रतिष्ठान व राष्ट्रीय एकात्मता परिषदेची स्थापना&comma; सामाजिक क्षेत्रात कार्य करणाऱ्या कार्यकर्त्यांना आर्थिक साहाय्य मिळवून देण्यासाठी सामाजिक कृतज्ञता निधी&comma; भिवंडी दंगलग्रस्त&comma; ओडिशा वादळग्रस्त&comma; मराठवाडा भूकंपग्रस्त यांच्यासाठी मदतनिधी अशी अनेकानेक कामे बाबांच्या नेतृत्वाखाली झाली&period; कामांची ही नुसती यादी वाचतानाही स्तिमित व्हायला होते&semi; बाबा तर हे प्रत्यक्ष जगले&period;<&sol;p>&NewLine;<p>या सगळ्या कामांच्या दरम्यान ते राजकारणातही सहभागी झाले&period; नाना पेठ मतदारसंघातून नागरी संघटनेकडून ते सलग दोन वेळा पुणे महापालिकेवर नगरसेवक म्हणून निवडून गेले&period; लोकसभा निवडणूकही लढवली&period; पण&comma; हा आपला प्रांत नाही&comma; हे लक्षात येताच ते त्यातून बाजूलाही झाले&period; अलीकडच्या काळात&comma; &OpenCurlyQuote;सरकारी अलंकार म्हणजे एक प्रकारची बेडीच&comma;’ असे सांगत त्यांनी राज्याचा &OpenCurlyQuote;महाराष्ट्र भूषण’ हा सर्वोच्च सन्मानही नाकारला&period; बाबांच्या या वादळी प्रवासात सतत पडद्यामागे&comma; पण महत्त्वाचा आधारस्तंभ राहिला&comma; तो त्यांची पत्नी शीलाताई आढाव यांचा&period; त्यांनी परिचारिका म्हणून नोकरी करतानाच असीम आणि अंबर या दोन्ही मुलांची जडणघडण केली&period; शिवाय&comma; ज्या ज्या वेळी संघर्ष तीव्र झाला&comma; त्या त्या वेळी त्यांना उभे राहण्याचे बळही दिले&period;<&sol;p>&NewLine;<p>भारताने १९९० च्या दशकात जागतिकीकरण स्वीकारल्यानंतर झालेले अनेक आर्थिक-सामाजिक-सांस्कृतिक बदल समाज ढवळून काढणारे होते&period; अशा वेळी समाजवादाची ज्योत तेवत ठेवण्याचे आणि बाजारपेठीय रेट्यात कष्टकऱ्यांचे हक्क हिरावले जाऊ नयेत म्हणून लढा देण्याचे काम अग्रभागी राहून कुणी केले असेल&comma; तर ते बाबा आढाव यांनी&period; रिक्षाचालकांवरील अन्यायाला वाचा फोडून त्यांच्या हक्कांसाठी संघर्ष उभा करणारी रिक्षा पंचायत ९०च्या दशकातच स्थापन झाली&period; गेल्या अडीच-तीन दशकांत बाबांनी पथारी व्यावसायिकांच्या समस्या&comma; माथाडी कायद्यातील बदल अशा वेगवेगळ्या प्रश्नांवर भूमिका घेऊन आंदोलने केली&period; पुण्यातील कागद-काच-पत्रा संघटना&comma; पथारी व्यावसायिक&comma; मोलकरीण आदींच्या हक्कांसाठीचे संघर्षही अलीकडचेच&period; सरकारची चुकीची धोरणे&comma; खोटी कथने&comma; निवडणुकीतील घोटाळे&comma; अनैतिक पक्षांतरे यांविरोधातही हा लढवय्या अगदी गेल्या महिन्यापर्यंत रस्त्यावरील आंदोलनांत सहभागी होऊन कार्यकर्त्यांना स्फूर्ती देत होता…<&sol;p>&NewLine;<p>बाबा प्रखर पुरोगामी&comma; बुद्धिवादी आणि विवेकवादी&period; ते म्हणत&comma; &OpenCurlyQuote;प्रगत देशांशी त्यांचा अनुनय करून वा नकला करून स्पर्धा होऊ शकणार नाही&comma; विज्ञानवादी दृष्टिकोन आणि विज्ञानाची कास धरून अस्सल काही तरी निर्माण करून स्पर्धा करावी लागेल&period;’ चळवळी अस्तंगत होत असताना विज्ञानाची कास धरून पुढे येणारी तरुणाई ही बाबांना आशेचा किरण वाटत होती&period; तरुणांना संघर्षासाठी पुढे यावे लागेल&comma; अहिंसा&comma; सविनय कायदेभंगाची ताकद ओळखावी लागेल&comma; असे म्हणणाऱ्या बाबांची प्रत्येक गावात संविधान घर व्हावे&comma; अशी इच्छा होती&period;<&sol;p>&NewLine;<p>बाबा प्रत्येक आंदोलनात &OpenCurlyQuote;आभाळाची आम्ही लेकरे&comma; काळी माती आई&comma; जात वेगळी नाही आम्हा&comma; धर्म वेगळा नाही’ ही कविता आणि महात्मा फुले यांचा &OpenCurlyQuote;सत्य सर्वांचे आदि घर’ हा अखंड सगळ्यांबरोबर म्हणत&period; कष्टकऱ्यांमध्ये हृदयस्थ झालेले बाबा धगधगत्या संघर्षात सामीलकीची भावनाही पेरत&period; भेटणाऱ्या प्रत्येक माणसाला ते आपल्या पिशवीतून चाफ्याचे फूल काढून देत&period; त्यांनी सुगंधित केलेली अशी अनेक माणसे&comma; कार्यकर्ते कोणत्याही अन्यायाविरोधात लोकशाही मार्गाने लढा द्यायला पुढे येत राहतील&comma; तेव्हा तेव्हा बाबांची सावली साथ करेल&period; फूल दिले&comma; की माणूस उमलायला सुरुवात होतेच…<&sol;p>&NewLine;