– पर्यावरणीय संकटामागील मानवी वर्तनाचे शांत वास्तव – विजयकुमार कट्टी
आज पर्यावरणीय संकटाबद्दल चर्चा झाली की आपण प्रामुख्याने प्रदूषण, हवामान बदल, जंगलतोड, औद्योगिक वाढ किंवा शासकीय व्यवस्थेकडे बोट दाखवतो. परंतु गेल्या काही वर्षांत समाजामध्ये फिरताना, विविध पर्यावरणीय उपक्रमांमध्ये सहभागी होताना आणि लोकांच्या दैनंदिन वर्तनाचे निरीक्षण करताना मला एक वेगळी आणि अधिक गंभीर गोष्ट जाणवली — पर्यावरणाचा ऱ्हास फक्त मोठ्या कारणांमुळे होत नाही; तो सामान्य मानवी वर्तनातूनही शांतपणे वाढत असतो. ही जाणीव अस्वस्थ करणारी होती, कारण त्यामुळे मला केवळ समाजाकडेच नव्हे तर स्वतःकडेही पाहावे लागले.
रस्त्यावर सहजपणे कचरा फेकणे, सार्वजनिक नळातून वाहणाऱ्या पाण्याकडे दुर्लक्ष करणे, पर्याय उपलब्ध असतानाही प्लास्टिक पिशव्यांचा वापर करणे, कार्यक्रमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर अन्न वाया घालवणे किंवा विकासाच्या नावाखाली झाडांची तोड स्वीकारणे — या घटना स्वतंत्रपणे किरकोळ वाटू शकतात. परंतु अशाच छोट्या सवयी एकत्र येऊन पर्यावरणीय असंतुलनाची मोठी समस्या निर्माण करत आहेत.
मला सर्वाधिक अस्वस्थ केले ते केवळ हे वर्तन नव्हते, तर त्या वर्तनाचे समाजामध्ये झालेले “सामान्यीकरण” होते. रस्त्याच्या कडेला पडलेला कचरा लोकांना आता धक्का देत नाही. सार्वजनिक जागा “कोणाच्याच जबाबदारीत नसलेल्या” ठिकाणी बदलत चालल्या आहेत. आणि नकळत समाजामध्ये एक मानसिकता वाढत गेली आहे — “कोणीतरी दुसरा हे सोडवेल.”
हळूहळू मला एक महत्त्वाची गोष्ट समजू लागली — पर्यावरणाचा ऱ्हास अचानक घडत नाही; तो सतत होणाऱ्या निष्काळजी वर्तनातून शांतपणे वाढत जातो.
एका काळात मला वाटत होते की जागरूकता निर्माण झाली की बदल आपोआप घडेल. लोकांना प्रदूषणाचे दुष्परिणाम माहिती आहेत. प्लास्टिकमुळे होणारे नुकसान माहीत आहे. हवामान बदलाबद्दल चर्चा सुरू आहे. तरीही वर्तन मात्र फारसे बदलताना दिसत नाही.
कारण मानव केवळ ज्ञानावर वागत नाही; तो सवयींवर, सोयींवर आणि भावनिक प्राधान्यांवर वागतो.
आजच्या आधुनिक जीवनशैलीमध्ये “सोय” ही सर्वात प्रभावी शक्ती बनली आहे. लोक अनेकदा जबाबदारीपेक्षा सोप्या पर्यायाची निवड करतात. प्लास्टिकने जीवन सोपे केले. डिस्पोजेबल संस्कृती सामान्य झाली. दुरुस्तीची सवय कमी झाली आणि “नवीन घेण्याची” मानसिकता वाढली. या सगळ्यात पर्यावरणीय संवेदनशीलता हळूहळू मागे पडत गेली.
माझ्या अनुभवातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली — तांत्रिक बदल करणे सोपे असते, पण मानवी वर्तन बदलणे अत्यंत कठीण असते.
यंत्रणा बदलता येतात, धोरणे बदलता येतात, सुविधा विकसित करता येतात; पण रोजच्या सवयी बदलण्यासाठी भावनिक सहभाग आवश्यक असतो.
एका स्वच्छता मोहिमेदरम्यान मी काही लोकांना सुरुवातीला केवळ औपचारिकतेपोटी सहभागी होताना पाहिले. पण जेव्हा त्यांनी प्रत्यक्ष कचरा वर्गीकरण केले, स्वच्छता कर्मचाऱ्यांशी संवाद साधला आणि आपण निर्माण करत असलेल्या कचऱ्याचे प्रमाण जवळून पाहिले, तेव्हा त्यांच्या विचारांमध्ये आणि वर्तनामध्ये बदल दिसू लागला.
काही लोकांनी कापडी पिशव्या वापरण्यास सुरुवात केली. काहींनी अनावश्यक वापराबद्दल प्रश्न विचारायला सुरुवात केली. काही जण सार्वजनिक स्वच्छतेबद्दल अधिक जागरूक झाले.
बदल मोठा नव्हता, पण तो खरा होता.
या अनुभवातून मला एक महत्त्वाची गोष्ट समजली — लोक केवळ सूचना ऐकून बदलत नाहीत; ते भावनिक अनुभवातून बदलतात.
कदाचित म्हणूनच अनेक पर्यावरणीय मोहिमा माहिती देतात, पण भावनिक जोड निर्माण करण्यात कमी पडतात. कारण माणूस ज्या गोष्टीशी भावनिकदृष्ट्या जोडला जातो, त्याचेच संरक्षण करतो.
आज आधुनिक जीवनशैलीने लोकांना अधिक व्यस्त केले आहे. आर्थिक ताण, स्पर्धा, जबाबदाऱ्या आणि वैयक्तिक संघर्षांमध्ये अनेक जण इतके अडकलेले आहेत की पर्यावरणाविषयी विचार करणे नकळत मागे पडते. आणि समाजामध्ये एक विचार हळूहळू वाढत जातो — “कोणीतरी दुसरा हे सोडवेल.”
परंतु निसर्ग पुढे ढकललेल्या जबाबदाऱ्यांवर कार्य करत नाही.
पाण्याची व्यवस्था दुर्लक्षाला त्वरित प्रतिसाद देते. माती शोषणाला त्वरित प्रतिसाद देते. जैवविविधता असंतुलनाला त्वरित प्रतिसाद देते. फरक इतकाच की मानवाला त्याचे परिणाम उशिरा जाणवतात.
आज दिसणारे पर्यावरणीय संकट हे कदाचित अनेक दशकांपासून होत आलेल्या छोट्या, निष्काळजी आणि भावनिकदृष्ट्या तुटलेल्या निर्णयांचे एकत्रित परिणाम आहेत.
मात्र या प्रवासात मला एक आशादायक गोष्टही दिसली — वर्तन बदलू शकते.
हळूहळू, पण अर्थपूर्णपणे.
मी अशा लोकांना पाहिले आहे जे पूर्वी कचऱ्याकडे दुर्लक्ष करत होते आणि आज कचरा वर्गीकरणाबद्दल जागरूक झाले आहेत. मी अशा मुलांना पाहिले आहे ज्यांनी आपल्या कुटुंबांच्या सवयी बदलल्या. मी अशा समुदायांना पाहिले आहे ज्यांनी पुन्हा सामूहिक जबाबदारीची भावना निर्माण केली.
यातून आशा निर्माण होते.
कारण पर्यावरणाचे भविष्य केवळ मोठ्या घोषणांवर अवलंबून नसून, सामान्य घरांमध्ये, रस्त्यांवर, शाळांमध्ये आणि समाजामध्ये घडणाऱ्या छोट्या वर्तनात्मक बदलांवरही अवलंबून आहे.
माझ्यासाठी जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ हा केवळ प्रदूषण किंवा हवामान बदलाबद्दल चर्चा करण्याचा दिवस नाही.
तो मानवी वर्तनाचे शांतपणे आत्मपरीक्षण करण्याचा दिवस आहे.
कारण कदाचित पृथ्वीचे भविष्य केवळ सरकार, तंत्रज्ञान किंवा धोरणे ठरवणार नाहीत; ते लाखो सामान्य लोकांच्या रोजच्या छोट्या निर्णयांमधूनही घडणार आहे.
आणि कदाचित खरी पर्यावरणीय जबाबदारी त्या क्षणी सुरू होते — जेव्हा माणूस हा प्रश्न विचारणे थांबवतो —
“ही समस्या कोण सोडवणार?”
आणि स्वतःला विचारायला सुरुवात करतो —
“या समस्येमध्ये माझा सहभाग किती प्रामाणिक आहे?”