– पृथ्वीचे रक्षण करण्यापूर्वी आपण कोणत्या प्रकारचा माणूस बनत आहोत?
दरवर्षी जागतिक पर्यावरण दिन आला की आपल्या आसपास काही परिचित संदेश ऐकू येतात.
पाणी वाचवा.
झाडे लावा.
प्लास्टिकचा वापर कमी करा.
निसर्गाचे संरक्षण करा.
हे संदेश नक्कीच महत्त्वाचे आहेत. गेल्या अनेक वर्षांत मी स्वतः विविध पर्यावरणीय उपक्रमांमध्ये सहभागी झालो आहे. समुदायांशी संवाद साधला आहे, शाळांमध्ये काम केले आहे, शेतकऱ्यांशी चर्चा केली आहे, कचरा व्यवस्थापनाच्या पद्धती समजून घेतल्या आहेत आणि मानवी वर्तन व पर्यावरण यांच्यातील नाते समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.
पण एक गोष्ट मला अलीकडच्या काळात अधिक जाणवू लागली आहे.
वय वाढत गेले तसे जागतिक पर्यावरण दिन माझ्यासाठी केवळ पर्यावरणीय कार्यक्रम राहिला नाही.
तो आत्मपरीक्षणाचा दिवस बनला.
असा दिवस, जेव्हा मी स्वतःलाच एक साधा पण अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारतो.
हा प्रश्न निसर्गाबद्दल नाही.
हवामान बदलाबद्दल नाही.
प्रदूषणाबद्दलही नाही.
तो प्रश्न आहे —
“मी कोणत्या प्रकारचा माणूस बनत आहे?”
जीवनाच्या सुरुवातीच्या काळात हा प्रश्न मी स्वतःला कधी विचारला नव्हता.
आपल्यापैकी अनेकांप्रमाणे मीही यश, जबाबदाऱ्या, उद्दिष्टे, वेळेच्या मर्यादा आणि अपेक्षा यांच्यामध्ये जीवनाचे मोजमाप करत होतो. काहीतरी साध्य करायचे होते. काहीतरी निर्माण करायचे होते. भविष्यासाठी तयारी करायची होती.
जीवन सतत धावत होते.
आणि त्या धावपळीत एक दिवस मला निसर्गामध्ये एक विलक्षण गोष्ट दिसली.
निसर्गाला घाई नसते.
गावातील शाळेजवळचा कडुनिंबाचा वृक्ष वाढण्यासाठी धावत नाही.
नदी दुसऱ्या नदीशी स्पर्धा करत नाही.
माती अन्न निर्माण केल्याबद्दल कौतुकाची अपेक्षा करत नाही.
निसर्गातील प्रत्येक घटक शांतपणे आपली भूमिका पार पाडत असतो.
टाळ्यांशिवाय.
प्रसिद्धीशिवाय.
अपेक्षांशिवाय.
हे निरीक्षण मनात कायमचे राहिले.
कारण माणूस मात्र अनेकदा वेगळ्या पद्धतीने जगतो.
आपल्याला ओळख हवी असते.
कौतुक हवे असते.
आपले नाव लक्षात राहावे असे वाटत असते.
यात काही चुकीचे नाही.
पण कधी कधी मला वाटते की आपण जीवनाने आपल्यासाठी काय करावे, हा प्रश्न इतक्या वेळा विचारतो की आपण जीवनासाठी काय करत आहोत, हा प्रश्न विचारायलाच विसरतो.
काही वर्षांपूर्वी एका वृद्ध शेतकऱ्याला भेटण्याची संधी मिळाली.
ते श्रीमंत नव्हते.
त्यांच्याकडे कोणतेही मोठे पद नव्हते.
त्यांचे नाव कदाचित कधीच वर्तमानपत्रात झळकणार नव्हते.
शेती, पाऊस आणि बदलते ऋतू यांवर बोलत असताना त्यांनी त्यांच्या शेताजवळील एका विशाल वृक्षाकडे बोट दाखवले.
“हे झाड मी माझी मुले लहान असताना लावले होते,” ते म्हणाले.
तो वृक्ष आता प्रचंड मोठा झाला होता.
त्याच्या सावलीत प्रवासी विश्रांती घेत होते.
पक्षी त्याच्या फांद्यांवर विसावत होते.
उन्हाळ्यात अनेकांना त्याचा आधार मिळत होता.
शेतकरी हसले आणि सहजपणे म्हणाले,
“मला माहीत होते की या झाडाच्या सावलीचा बहुतांश लाभ मला मिळणार नाही. पण कोणाला तरी मिळेल.”
संवाद काही क्षणांचाच होता.
पण त्या वाक्याने मला जबाबदारीचा खरा अर्थ शिकवला.
कदाचित जबाबदारी म्हणजे हेच —
स्वतःला त्याचा लाभ मिळणार नाही हे माहिती असूनही काहीतरी मूल्यवान निर्माण करणे.
आजच्या जगात आपण त्वरित परिणामांच्या सवयीचे झालो आहोत.
त्वरित सुविधा.
त्वरित समाधान.
त्वरित यश.
आपल्याला प्रतीक्षा करणे कठीण वाटते.
अनिश्चितता स्वीकारणे कठीण वाटते.
आपण पाहू शकणार नाही अशा भविष्यामध्ये गुंतवणूक करणे कठीण वाटते.
पण निसर्ग वेगळ्या तत्त्वांवर कार्य करतो.
आज पिकांना पोषण देणारी माती आपल्यापूर्वी तयार झाली होती.
आज सावली देणारी अनेक झाडे ती लावणाऱ्या लोकांनंतरही उभी आहेत.
आज समाजाला आधार देणाऱ्या अनेक जलव्यवस्था पूर्वीच्या पिढ्यांनी जपल्या होत्या.
आपण अनेक अशा निर्णयांचे लाभार्थी आहोत जे आपल्यासाठी नव्हे, तर भविष्यासाठी घेतले गेले होते.
मग प्रश्न असा आहे —
आपणही तेच करत आहोत का?
पर्यावरणवादी म्हणून नाही.
धोरणकर्ते म्हणून नाही.
कार्यकर्ते म्हणून नाही.
तर फक्त माणूस म्हणून.
कधी कधी मला वाटते की सर्वात मोठे पर्यावरणीय संकट पृथ्वीच्या बाहेर नाही.
ते आपल्या आत आहे.
कृतज्ञतेचा हळूहळू कमी होत जाणारा भाव.
जबाबदारीची कमी होत जाणारी जाणीव.
आणि आपण स्वतःपेक्षा खूप मोठ्या व्यवस्थेचा भाग आहोत, ही जाणीव हरवत जाणे.
या लेखमालेत मी निसर्गापासून तुटत चाललेल्या नात्याबद्दल लिहिले.
मानवी वर्तनाबद्दल लिहिले.
परस्परावलंबनाबद्दल लिहिले.
अन्न आणि भावी पिढ्यांबद्दल लिहिले.
पण या सर्व विचारांचा शेवट एका ठिकाणी येऊन थांबतो.
व्यक्तिमत्त्व.
कारण प्रत्येक पर्यावरणीय प्रश्न शेवटी मानवी प्रश्न बनतो.
कचरा वर्तनाचे प्रतिबिंब असतो.
पाणी जबाबदारीचे प्रतिबिंब असते.
अन्न परस्परावलंबनाचे प्रतिबिंब असते.
शाश्वतता मूल्यांचे प्रतिबिंब असते.
आणि पृथ्वी?
पृथ्वी एक आरसा बनते.
जो शांतपणे दाखवत असतो की आपण खरोखर कोण आहोत.
म्हणूनच आज जागतिक पर्यावरण दिन मला मोहिमेसारखा वाटत नाही.
तो थांबण्याची संधी वाटतो.
स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची संधी वाटते.
मी घेतो त्यापेक्षा अधिक मूल्य निर्माण करतो आहे का, हा प्रश्न विचारण्याची संधी वाटते.
माझे निर्णय पुढील पिढ्यांचे जीवन सोपे करत आहेत की कठीण, हा प्रश्न विचारण्याची संधी वाटते.
मी पृथ्वीचा मालक म्हणून जगतो आहे की तिचा तात्पुरता संरक्षक म्हणून, हा प्रश्न विचारण्याची संधी वाटते.
माझ्याकडे या सर्व प्रश्नांची परिपूर्ण उत्तरे नाहीत.
पण निसर्गाने मला एक गोष्ट शिकवली आहे —
जीवन नात्यांमधून टिकते.
माती आणि बियाण्यामधील नाते.
पाणी आणि जंगलांमधील नाते.
परागीकरण करणारे जीव आणि शेतीमधील नाते.
एका पिढीचे पुढील पिढीशी असलेले नाते.
आणि कदाचित सर्वात महत्त्वाचे नाते म्हणजे कृतज्ञता आणि जबाबदारी यांच्यातील नाते.
कारण कृतज्ञता संपली की जबाबदारी ओझे वाटते.
पण कृतज्ञता जिवंत असेल तर जबाबदारी स्वाभाविक बनते.
एक दिवस आपण सर्वजण या जगातून जाणार आहोत.
आपली पदे मागे राहतील.
आपली संपत्ती इतरांच्या मालकीची होईल.
आपली यशोगाथा हळूहळू विस्मरणात जाईल.
पण आपण कसे जगलो याचे परिणाम पुढे जात राहतील.
भावी पिढ्यांना कदाचित आपली नावे माहीत नसतील.
पण त्यांनी आपले निर्णय वारशाने स्वीकारायचे असतील.
म्हणूनच कदाचित जागतिक पर्यावरण दिन आपल्याला निसर्गाविषयी नव्हे, तर जीवनाविषयी प्रश्न विचारतो.
कारण पृथ्वीचे रक्षण करणे म्हणजे केवळ ग्रह वाचवणे नाही.
ते अशा प्रकारचा माणूस बनणे आहे, ज्याचे आभार भावी पिढ्या त्याचे नाव न जाणताही मनोमन मानतील.
– विजयकुमार कट्टी