शाळा म्हणजे ज्ञान, संस्कार आणि व्यक्तिमत्त्व विकासाचे मंदिर मानले जाते. विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी सुरक्षित आणि सकारात्मक वातावरण निर्माण करणे ही प्रत्येक शैक्षणिक संस्थेची प्राथमिक जबाबदारी असते. मात्र, अलीकडील काळात देशातील विविध भागांत शाळांच्या परिसरात विद्यार्थ्यांकडून चाकू, धारदार शस्त्रे किंवा अन्य हिंसक साधनांचा वापर करून हल्ल्यांच्या घटना समोर येत आहेत. अशा घटना केवळ एखाद्या शाळेपुरत्या मर्यादित राहत नाहीत, तर त्या संपूर्ण समाजासाठी चिंतेचा विषय ठरतात. विद्यार्थ्यांच्या मनात वाढणारी आक्रमकता, रागावर नियंत्रणाचा अभाव आणि हिंसक प्रवृत्ती ही शिक्षण व्यवस्थेसमोरील गंभीर आव्हाने बनत आहेत.
विद्यार्थ्यांमधील हिंसक वर्तनामागे अनेक सामाजिक, कौटुंबिक आणि मानसिक कारणे असू शकतात. घरातील तणावपूर्ण वातावरण, पालकांकडून कमी संवाद, सामाजिक माध्यमांवरील हिंसक आशय, ऑनलाइन गेम्समधील आक्रमकता, मित्रपरिवाराचा प्रभाव आणि मानसिक तणाव यांचा मुलांच्या वर्तनावर परिणाम होऊ शकतो. स्पर्धेचे वाढते दडपण, अपयशाची भीती आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याचे कौशल्य विकसित न होणे यामुळे किरकोळ वादही गंभीर स्वरूप धारण करू शकतात. त्यामुळे हिंसाचाराची कारणे केवळ शाळेच्या चौकटीत शोधून चालणार नाहीत, तर व्यापक सामाजिक संदर्भात त्यांचा विचार करावा लागेल.
आज अनेक विद्यार्थी आपला मोठा वेळ मोबाईल, इंटरनेट आणि सोशल मीडियावर घालवत आहेत. काही डिजिटल माध्यमांवर हिंसक दृश्ये, आक्रमक भाषा आणि नकारात्मक आशय सहज उपलब्ध असतो. सतत अशा आशयाच्या संपर्कात राहिल्यास काही विद्यार्थ्यांच्या वर्तनावर त्याचा परिणाम होण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. अर्थात, प्रत्येक विद्यार्थी अशा प्रभावाखाली येतो असे नाही; परंतु योग्य मार्गदर्शन आणि डिजिटल साक्षरतेचा अभाव असल्यास धोका वाढू शकतो. त्यामुळे पालकांनी मुलांच्या ऑनलाइन सवयींकडे लक्ष देणे आणि जबाबदार डिजिटल वापराबाबत त्यांना मार्गदर्शन करणे आवश्यक आहे.
शाळांनीही विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी आधुनिक आणि संवेदनशील उपाययोजना राबविण्याची गरज आहे. शाळेच्या प्रवेशद्वारावरील सुरक्षा व्यवस्था, संशयास्पद वस्तूंवर लक्ष ठेवणे, आवश्यक तेथे सीसीटीव्ही यंत्रणा, तसेच शिक्षक आणि कर्मचाऱ्यांना विद्यार्थ्यांच्या वर्तनातील बदल ओळखण्यासाठी प्रशिक्षण देणे महत्त्वाचे ठरते. मात्र, केवळ सुरक्षा तपासणी हा कायमस्वरूपी उपाय ठरू शकत नाही. विद्यार्थ्यांमध्ये विश्वास, संवाद आणि सकारात्मक वातावरण निर्माण करणे तितकेच आवश्यक आहे.
मानसिक आरोग्य आणि समुपदेशन याकडेही विशेष लक्ष देण्याची वेळ आली आहे. अनेक विद्यार्थी आपल्या भावना व्यक्त करू शकत नाहीत किंवा अडचणी मनातच दडवून ठेवतात. अशा वेळी प्रशिक्षित समुपदेशकांची उपलब्धता, नियमित समुपदेशन सत्रे आणि भावनिक सक्षमीकरणाचे उपक्रम विद्यार्थ्यांना मोठा आधार देऊ शकतात. राग नियंत्रण, संघर्ष निवारण, संवादकौशल्य आणि सहकार्याची भावना विकसित करणारे उपक्रम शालेय शिक्षणाचा भाग व्हायला हवेत.
पालकांची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे. मुलांशी नियमित संवाद साधणे, त्यांच्या मित्रपरिवाराची माहिती ठेवणे, त्यांच्या वर्तनातील बदल वेळेवर ओळखणे आणि त्यांना विश्वासाचे वातावरण देणे आवश्यक आहे. मुलांना केवळ गुण मिळविण्याचा दबाव न देता त्यांच्या भावनिक गरजाही समजून घेणे गरजेचे आहे. शिक्षण म्हणजे केवळ परीक्षेतील यश नसून चांगला नागरिक घडविण्याची प्रक्रिया आहे, हे लक्षात ठेवावे लागेल.
शाळा, पालक, प्रशासन आणि समाज यांनी एकत्रितपणे या समस्येकडे पाहण्याची गरज आहे. हिंसाचार घडल्यानंतर कठोर कारवाई करणे आवश्यक असले, तरी त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे अशा घटना घडूच नयेत यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे. मूल्यशिक्षण, क्रीडा, कला, सांस्कृतिक उपक्रम आणि सामाजिक सहभाग यांद्वारे विद्यार्थ्यांची सकारात्मक ऊर्जा योग्य दिशेने वळविणे शक्य आहे.
विद्यार्थ्यांची सुरक्षितता ही कोणत्याही शिक्षण व्यवस्थेची मूलभूत अट आहे. शाळा ही भीतीची नव्हे, तर विश्वास, ज्ञान आणि संस्कारांची जागा राहिली पाहिजे. हिंसक प्रवृत्तीला वेळीच आळा घालण्यासाठी संवेदनशील शिक्षण, प्रभावी समुपदेशन, सक्षम सुरक्षा व्यवस्था आणि पालक-शाळा यांच्यातील सातत्यपूर्ण संवाद या चार घटकांवर भर देणे काळाची गरज आहे. सुरक्षित शाळाच सक्षम समाज आणि उज्ज्वल भविष्याची पायाभरणी करू शकते.