– अन्नाच्या प्रत्येक घासामागे दडलेली पृथ्वीची कथा
आपण दररोज जेवतो. ताटातील अन्न खातो. चव, पोषणमूल्य आणि किंमतीबद्दल बोलतो. पण आपल्या ताटात आलेल्या त्या एका घासामागे किती मोठी कथा दडलेली असते, याचा विचार आपण किती वेळा करतो?
काही दिवसांपूर्वी साधे जेवण करत असताना हाच विचार माझ्या मनात आला. ताटातील भात, भाजी, डाळ आणि मसाले यांचा प्रवास माझ्यापर्यंत पोहोचण्याआधी कितीतरी टप्प्यांतून झाला होता. त्या अन्नामागे एक शेतकरी होता, ज्याला मी कदाचित कधी भेटणारही नाही. त्यामागे ती माती होती, जिला मी कधी स्पर्श केला नसेल. त्यामागे पाऊस होता, ज्यावर कोणाचेही नियंत्रण नाही. त्यामागे असंख्य सूक्ष्मजीव, पक्षी, कीटक आणि निसर्गाच्या अदृश्य व्यवस्था होत्या, ज्या शांतपणे आपले काम करत राहिल्या.
माझे जेवण अवघ्या काही मिनिटांत संपले. पण त्या अन्नामागचा प्रवास अनेक महिन्यांचा होता.
याच जाणिवेने एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न मनात उभा राहिला — आपण अन्न खातो, पण अन्न निर्माण करणाऱ्या व्यवस्थांशी आपले नाते कितपत उरले आहे?
आज आपण अन्नाच्या किमतीबद्दल बोलतो, पण मातीच्या आरोग्याबद्दल क्वचितच बोलतो. पाण्याच्या टंचाईची चर्चा करतो, पण पिकांना जीवन देणाऱ्या जलचक्राबद्दल फारसा विचार करत नाही. अन्नाच्या गुणवत्तेची चिंता करतो, पण जैवविविधता आणि परागीकरण करणाऱ्या जीवांचे महत्त्व आपल्या चर्चेतून अनेकदा गायब असते.
गेल्या काही वर्षांत शेतकरी आणि ग्रामीण समुदायांशी संवाद साधताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली. शेतकरी अन्नाकडे बाजारातील वस्तू म्हणून पाहत नाही; तो त्याकडे संघर्ष, परिश्रम आणि अनिश्चिततेच्या रूपात पाहतो.
कार्यालयातील कर्मचारी वेळेच्या मर्यादांबद्दल चिंतित असतो. व्यापारी बाजारातील चढ-उतारांबद्दल विचार करतो. पण शेतकरी पावसाबद्दल चिंतित असतो. तो मातीबद्दल विचार करतो. तो पाण्याच्या उपलब्धतेची काळजी करतो. कारण त्याचे जीवन अजूनही निसर्गाच्या लयीत चालते.
शहरी समाज आणि शेती यांच्यातील अंतर केवळ भौतिक नाही; ते भावनिक आहे.
आजची मुले अनेक ब्रँड्स सहज ओळखतात, पण अनेकांना पिके ओळखता येत नाहीत. मोबाईलवर अन्न मागवण्याची प्रक्रिया त्यांना माहिती असते, पण ते अन्न कोणत्या परिस्थितीत पिकवले गेले, याची कल्पना नसते. ही दरी वाढत चालली आहे.
आणि हीच दरी चिंतेची बाब आहे.
कारण जेव्हा माणूस एखाद्या गोष्टीच्या उगमाशी असलेले नाते गमावतो, तेव्हा त्या गोष्टीचे खरे मूल्यही त्याला समजेनासे होते.
भविष्यातील पिढ्यांविषयी विचार करताना हा प्रश्न अधिक गंभीर वाटतो. आपण आपल्या मुलांना चांगले शिक्षण, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि उत्तम संधी द्यायच्या स्वप्नात असतो. पण त्यांना सुपीक माती मिळेल का? स्वच्छ पाणी मिळेल का? अन्ननिर्मितीला आधार देणारी जैवविविधता टिकून राहील का? समाजाला पोसणाऱ्या नद्या जिवंत राहतील का?
हे केवळ पर्यावरणाचे प्रश्न नाहीत. हे अस्तित्वाचे प्रश्न आहेत.
पर्यावरणाविषयीच्या चर्चा अनेकदा तांत्रिक भाषेत अडकतात. त्यामुळे सामान्य माणूस त्यापासून दूर जातो. पण अन्न ही अशी गोष्ट आहे जी प्रत्येकाला जोडते. आपण कोणत्याही भाषेत बोलत असू, कोणत्याही व्यवसायात असू किंवा जगाच्या कोणत्याही भागात राहत असू — प्रत्येकजण अन्नावर अवलंबून आहे. आणि प्रत्येक घास निसर्गाच्या संतुलित व्यवस्थांवर अवलंबून आहे.
सत्य अत्यंत साधे आहे.
सुपीक मातीची जागा कोणत्याही तंत्रज्ञानाने घेतलेली नाही. पावसाची जागा कोणत्याही यंत्राने घेतलेली नाही. जैवविविधतेची जागा कोणत्याही नवकल्पनेने घेतलेली नाही. निसर्ग हीच मानवी संस्कृतीची मूळ पायाभूत व्यवस्था आहे.
तरीही आपण अनेकदा या व्यवस्था कायमस्वरूपी आहेत, असे गृहित धरतो.
इतिहास मात्र वेगळी गोष्ट सांगतो. पर्यावरणीय मर्यादांकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या समाजांना त्याची किंमत मोजावी लागली आहे. निसर्ग संयमी असतो, पण तो प्रामाणिकही असतो. आजच्या कृतींचे परिणाम उद्या दिसतीलच असे नाही; ते अनेक वर्षांनी किंवा दशकांनंतर दिसू शकतात.
माझ्या पर्यावरणीय प्रवासाने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे — समाजासमोरील सर्वात मोठे आव्हान माहितीचा अभाव नाही; तर भावनिक जोडलेपणाचा अभाव आहे.
माणूस ज्या गोष्टीचे मूल्य जाणतो, तिचे संरक्षण करतो. मूल्य त्यालाच वाटते ज्याला तो समजून घेतो. आणि समज त्यालाच येते ज्याचा तो अनुभव घेतो.
कदाचित म्हणूनच माझे विचार पुन्हा पुन्हा ताटातील त्या साध्या जेवणाकडे परत जातात.
कारण त्या एका ताटामध्ये माती, पाणी, जैवविविधता, शेतकरी, हवामान आणि ग्राहक यांना जोडणारी एक अदृश्य कथा दडलेली असते. ती कथा आपल्याला आठवण करून देते की मानव आणि निसर्ग हे वेगळे नाहीत.
जागतिक पर्यावरण दिनाच्या निमित्ताने मोहिमांपेक्षा एक भावना अधिक महत्त्वाची वाटते — कृतज्ञतेची.
जीवनाला आधार देणाऱ्या अदृश्य व्यवस्थांबद्दल कृतज्ञता.
अनिश्चिततेतही अन्न पिकवणाऱ्या शेतकऱ्यांबद्दल कृतज्ञता.
आणि आपण घेतो त्यापेक्षा कितीतरी अधिक देणाऱ्या पृथ्वीबद्दल कृतज्ञता.
या लेखाच्या शेवटी वाचकांच्या मनात एकच प्रश्न राहावा अशी अपेक्षा आहे —
उद्याच्या पिढ्या जेव्हा जेवायला बसतील, तेव्हा त्या ताटातील अन्न शक्य करणारी पृथ्वी कशी असेल?
या प्रश्नाचे उत्तर आज आपण घेत असलेल्या छोट्या-छोट्या निर्णयांमध्ये दडलेले आहे.
अगदी आपल्या ताटातील प्रत्येक घासामागे दडलेल्या अदृश्य प्रवासाप्रमाणे.
– विजयकुमार कट्टी
