– सुरादेवी, ता. कामठी, जि. नागपूर | दिनांक : २८ ऑक्टोबर २०२६ कृषी विज्ञान केंद्र (KVK), भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद–केंद्रीय कापूस संशोधन संस्था (ICAR–CICR), नागपूर आणि कृषी तंत्रज्ञान व्यवस्थापन यंत्रणा (ATMA), नागपूर यांच्या संयुक्त समन्वयातून दिनांक २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सुरादेवी, तालुका कामठी, जिल्हा नागपूर येथे ‘खेत बचाव अभियान’ राबविण्यात आले.
या अभियानाचा मुख्य उद्देश शेतकऱ्यांमध्ये शास्त्रीय मृदा आरोग्य व्यवस्थापन, संतुलित खतांचा वापर, एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, पशुपोषण, चारा संवर्धन, रब्बी हंगामातील पीक व्यवस्थापन आणि हवामान आधारित कृषी सल्ला सेवांबाबत जनजागृती करणे हा होता.
या अभियानांतर्गत शाश्वत शेती पद्धतींचा प्रसार करण्यावर भर देण्यात आला. पीक उत्पादन, जमिनीची सुपीकता आणि पशुधन व्यवस्थापन या विषयांवर तज्ज्ञांनी शेतकऱ्यांना शास्त्रीय माहिती व व्यावहारिक मार्गदर्शन केले.
पशुपोषण, चारा व्यवस्थापन आणि सेंद्रिय कर्बाबाबत मार्गदर्शन
डॉ. उल्हास गळकाटे, विषय विशेषज्ञ, पशुविज्ञान, कृषी विज्ञान केंद्र, नागपूर यांनी शास्त्रीय पशुधन व्यवस्थापन, चाऱ्याची उपलब्धता आणि स्थानिक संसाधनांचा कार्यक्षम वापर यांचे महत्त्व स्पष्ट केले.
त्यांनी मुरघास (सायलेज) तयार करण्याच्या शास्त्रीय पद्धती आणि चारा संवर्धनाचे महत्त्व विशद केले. चाऱ्याची टंचाई असलेल्या काळातही पशुधनासाठी गुणवत्तापूर्ण खाद्य उपलब्ध राहावे, यासाठी चारा संवर्धन आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
तसेच जमिनीचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी सेंद्रिय कर्बाचे महत्त्व, पशुधनाचे संतुलित पोषण, योग्य आहार व्यवस्थापन आणि वर्षभर पुरेसा चारा उपलब्ध राहण्यासाठी चारा पिकांची लागवड याविषयी त्यांनी मार्गदर्शन केले.
मृदा परीक्षण आणि संतुलित खत व्यवस्थापन
डॉ. राकेश कुमार, वरिष्ठ शास्त्रज्ञ, जैवतंत्रज्ञान, भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद–केंद्रीय कापूस संशोधन संस्था (ICAR–CICR), नागपूर यांनी शास्त्रीय पीक पोषण व्यवस्थापनासाठी मृदा परीक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित केले.
जमिनीतील अन्नद्रव्यांची उपलब्धता आणि पिकांची पोषणविषयक गरज निश्चित करण्यासाठी मृदा परीक्षण उपयुक्त असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवण्यासाठी आणि खतांच्या वापराची कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी संतुलित खत व्यवस्थापन आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
शेतकऱ्यांनी केवळ पारंपरिक पद्धतीने खतांचा वापर न करता मृदा परीक्षणाच्या निष्कर्षांनुसार आणि पिकांच्या गरजेनुसार खतांचा वापर करावा, असे आवाहन त्यांनी केले. दीर्घकालीन कृषी उत्पादकता टिकवून ठेवण्यासाठी जमिनीचे आरोग्य जपणे आवश्यक असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.
एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि हवामान आधारित कृषी सल्ला सेवा
डॉ. सचिन वानखेडे, विषय विशेषज्ञ, कृषी हवामानशास्त्र, कृषी विज्ञान केंद्र–जिल्हा कृषी हवामान केंद्र (KVK–DAMU), नागपूर यांनी एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन (Integrated Nutrient Management – INM) या विषयावर मार्गदर्शन केले.
पिकांच्या अन्नद्रव्यांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी सेंद्रिय निविष्ठा आणि रासायनिक खतांचा योग्य व संतुलित वापर करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. जमिनीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि दीर्घकालीन पीक उत्पादकता टिकवून ठेवण्यासाठी सेंद्रिय निविष्ठांचा योग्य वापर महत्त्वाचा असल्याचे त्यांनी सांगितले.
तसेच रब्बी हंगामातील पिकांचे व्यवस्थापन, वेळेवर पेरणी आणि प्रचलित हवामान परिस्थितीनुसार योग्य कृषी व्यवस्थापन पद्धतींचा अवलंब करण्याबाबत त्यांनी मार्गदर्शन केले.
शेतीतील निर्णय घेताना हवामान आधारित कृषी सल्ला सेवांचा उपयोग करण्याचे महत्त्वही त्यांनी अधोरेखित केले. हवामानाचा अंदाज आणि कृषी सल्ल्यांच्या आधारे पेरणी, सिंचन, खतांचा वापर, पीक संरक्षण आणि इतर हवामान संवेदनशील शेतीकामांचे नियोजन केल्यास प्रतिकूल हवामानामुळे होणारे संभाव्य नुकसान कमी करण्यास मदत होते. तसेच उपलब्ध संसाधनांचा कार्यक्षम वापर करून शेती अधिक सक्षम आणि हवामान बदलास अनुकूल बनविता येते, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
अभियानाचे समन्वय व आयोजन
या कार्यक्रमाचे समन्वय व आयोजन मनोज नसरे, ब्लॉक टेक्नॉलॉजी मॅनेजर (BTM), आत्मा, नागपूर आणि नाशिक जांभुळकर, असिस्टंट टेक्नॉलॉजी मॅनेजर (ATM), आत्मा, नागपूर यांनी केले.
त्यांनी कार्यक्रमाच्या समन्वयासाठी तसेच शेतकऱ्यांपर्यंत कृषी तंत्रज्ञानविषयक माहिती आणि शास्त्रीय मार्गदर्शन पोहोचविण्यासाठी सहकार्य केले.
शाश्वत व हवामान अनुकूल शेतीकडे वाटचाल
या ‘खेत बचाव अभियान’मधून शाश्वत शेतीसाठी एकात्मिक दृष्टिकोन स्वीकारण्याचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले. मृदा परीक्षण, संतुलित खतांचा वापर, सेंद्रिय अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, शास्त्रीय चारा लागवड, पशुपोषण आणि हवामान आधारित शेती नियोजन या सर्व बाबींचा समन्वय साधणे आवश्यक असल्याचे या अभियानातून स्पष्ट करण्यात आले.
कृषी विज्ञान केंद्र, भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद–केंद्रीय कापूस संशोधन संस्था आणि आत्मा यांच्या परस्पर समन्वयातून शेतकऱ्यांपर्यंत आधुनिक कृषी तंत्रज्ञान व शास्त्रीय शिफारशी पोहोचविण्याचे महत्त्वही या कार्यक्रमातून अधोरेखित झाले.
अशा संयुक्त उपक्रमांमुळे जमिनीचे आरोग्य सुधारण्यास, कृषी निविष्ठांचा कार्यक्षम वापर करण्यास, पशुधन उत्पादन टिकवून ठेवण्यास आणि बदलत्या हवामान परिस्थितीत योग्य शेतीविषयक निर्णय घेण्यास मदत होऊ शकते.
शेतकऱ्यांनी शास्त्रीय शिफारशींवर आधारित, संसाधनांचा कार्यक्षम वापर करणाऱ्या आणि हवामान बदलास अनुकूल शेती पद्धतींचा अवलंब करावा, यासाठी कृषी विज्ञान केंद्र, ICAR–CICR नागपूर आणि आत्मा, नागपूर यांच्या वतीने करण्यात येणाऱ्या कृषी विस्तार कार्याचा हा उपक्रम एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे.
