मातीवर बसणे की पुनर्वापरित फ्लेक्सवर?

<p><strong>&&num;8211&semi; कचऱ्याला संसाधन बनवताना मुलांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न आधी विचारायला नको का&quest;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>गणेशोत्सव संपतो आणि उत्सवाच्या आठवणींबरोबर मंडप&comma; रस्ते&comma; स्वागतकक्ष आणि विविध ठिकाणी वापरलेले फ्लेक्सचे फलकही मागे राहतात&period; काही दिवसांपूर्वीपर्यंत संदेश&comma; जाहिरात किंवा शुभेच्छा पोहोचवणारे हे फलक नंतर कचऱ्याच्या प्रवाहात जाण्याची शक्यता असते&period; अशा वापरून झालेल्या फ्लेक्सचा पुनर्वापर करून त्यापासून चटई&comma; आसन किंवा मुलांच्या उपयोगाची एखादी वस्तू तयार करण्याची कल्पना पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून नक्कीच विचार करण्यासारखी आहे&period; कचरा कमी करणे आणि वापरून झालेल्या वस्तूंना नवा उपयोग देणे ही आजच्या काळाची गरज आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>पण याच ठिकाणी एक प्रश्न थांबून विचारायला हवा—पुनर्वापरित फ्लेक्सपासून तयार केलेली वस्तू मुलांच्या थेट वापरासाठी सुरक्षित आहे का&quest;<&sol;p>&NewLine;<p>हा प्रश्न कोणत्याही संस्था&comma; आयोजक किंवा सामाजिक उपक्रमाला विरोध करण्यासाठी नाही&period; उलट&comma; एखादी चांगली सामाजिक आणि पर्यावरणीय कल्पना अधिक विश्वासार्ह व्हावी&comma; तिचा वापर दीर्घकाळ टिकावा आणि तिच्या लाभार्थ्यांच्या सुरक्षिततेबाबत कोणताही महत्त्वाचा प्रश्न अनुत्तरित राहू नये&comma; या सार्वजनिक हिताच्या भूमिकेतून तो विचारला जात आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>मातीशी तुलना नेमकी कशासाठी&quest;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>&OpenCurlyQuote;मातीवर बसणे’ आणि &OpenCurlyQuote;पुनर्वापरित फ्लेक्सवर बसणे’ अशी सरळ तुलना करणे हा या लेखाचा उद्देश नाही&period; मातीही प्रदूषित असू शकते आणि तिची सुरक्षितता परिस्थितीनुसार बदलू शकते&period; त्यामुळे माती सुरक्षित आणि फ्लेक्स धोकादायक&comma; असा कोणताही निष्कर्ष येथे काढता येणार नाही&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>मग मातीचा उल्लेख का&quest;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>कारण मुलांना बसण्यासाठी एखादी साधी&comma; स्थानिक आणि आधीपासून उपलब्ध व्यवस्था करता येत असेल&comma; तर नव्या पुनर्वापरित पदार्थाचा थेट वापर करण्याची गरज काय आहे&comma; हा प्रश्न विचारणे स्वाभाविक आहे&period; आणि जर पुनर्वापरित फ्लेक्सच वापरायचा असेल&comma; तर त्याचा पर्यावरणीय लाभ आणि मुलांच्या संपर्काशी संबंधित संभाव्य परिणाम यांचा विचार पुराव्याच्या आधारे झाला आहे का&comma; हेही पाहणे आवश्यक आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>म्हणजेच प्रश्न &OpenCurlyQuote;माती की प्लास्टिक&quest;’ एवढा साधा नाही&period; प्रश्न असा आहे की एखादा पुनर्वापरित पदार्थ कोणत्या उपयोगासाठी योग्य आणि सुरक्षित आहे&quest;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>&OpenCurlyQuote;पुनर्वापरित’ म्हणजे &OpenCurlyQuote;आपोआप सुरक्षित’ असे नसते<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>कचऱ्यात जाण्यापासून एखादी वस्तू वाचवून तिचा पुनर्वापर करणे निश्चितच चांगली पर्यावरणीय दिशा असू शकते&period; पण &OpenCurlyQuote;पुनर्वापरित’ हा शब्द स्वतःमध्ये सुरक्षिततेचे प्रमाणपत्र नाही&period;<&sol;p>&NewLine;<p>एखाद्या पदार्थाच्या सुरक्षिततेचा विचार करताना तीन साधे प्रश्न विचारावे लागतात—त्या पदार्थात नेमके काय आहे&quest; त्यातून कोणते घटक बाहेर पडू शकतात&quest; आणि प्रत्यक्ष वापराच्या वेळी त्यातील किती भाग माणसाच्या संपर्कात येऊ शकतो&quest;<&sol;p>&NewLine;<p>यातील &OpenCurlyQuote;रासायनिक स्थलांतर’ म्हणजे एखाद्या पदार्थातील रासायनिक घटक त्याच्या पृष्ठभागावर किंवा संपर्कातील दुसऱ्या माध्यमात जाण्याची प्रक्रिया&period; त्यामुळे एखाद्या रसायनाचे पदार्थात किती प्रमाण आहे एवढेच पाहणे पुरेसे नसते&semi; प्रत्यक्ष वापराच्या परिस्थितीत त्यातील किती भाग बाहेर पडू शकतो&comma; हेही महत्त्वाचे ठरते&period;<&sol;p>&NewLine;<p>सर्व फ्लेक्सची रचना एकसारखी असेलच असे नाही&period; काही जाहिरात-बॅनर्समध्ये पॉलिव्हिनाइल क्लोराइड&comma; म्हणजे पीव्हीसी&comma; या प्रकारच्या प्लास्टिकचा वापर असू शकतो&period; त्यात लवचिकता&comma; टिकाऊपणा किंवा इतर गुणधर्म देण्यासाठी विविध रासायनिक पूरक घटक वापरलेले असू शकतात&period; त्यातील काही घटक प्लास्टिकला लवचिक बनवण्यासाठी वापरले जातात&period;<&sol;p>&NewLine;<p>याचा अर्थ प्रत्येक फ्लेक्स धोकादायक आहे&comma; असा निष्कर्ष काढता येत नाही&period; पण विशिष्ट फ्लेक्सची रचना काय आहे आणि त्यापासून तयार केलेली वस्तू मुलांच्या थेट संपर्कासाठी योग्य आहे का&comma; हे तपासल्याशिवाय ती सुरक्षित असल्याचा दावा करणेही योग्य ठरणार नाही&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>वैज्ञानिक संशोधन आपल्याला काय सांगते&quest;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>जाहिरात-बॅनर्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिक पदार्थांमधून काही रासायनिक घटक बाहेर पडण्याची शक्यता आणि त्यावर सूर्यप्रकाशासारख्या परिस्थितींचा होणारा परिणाम यांचा अलीकडील वैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये विचार करण्यात आला आहे&period; काही अभ्यासांमध्ये अशा पदार्थांमधील रासायनिक पूरक घटकांच्या बाहेर पडण्याची प्रक्रिया आणि प्रकाशामुळे होणाऱ्या बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>या संशोधनाचा अर्थ प्रत्येक जाहिरात-बॅनर किंवा त्यापासून तयार केलेली प्रत्येक पुनर्वापरित वस्तू मुलांसाठी धोकादायक आहे&comma; असा अजिबात होत नाही&period; या अभ्यासांचे महत्त्व वेगळे आहे—ते आपल्याला सांगतात की अशा पदार्थांचे रासायनिक वर्तन वापराच्या परिस्थितीनुसार तपासणे आवश्यक आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>प्लास्टिकला लवचिकता देण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या फ्थॅलेट्स नावाच्या रसायनांच्या काही प्रकारांबाबतही आंतरराष्ट्रीय पातळीवर अभ्यास झाला आहे&period; युरोपियन रसायन संस्था काही फ्थॅलेट्सना प्रजनन क्षमतेवर परिणाम करणारे किंवा शरीरातील अंतःस्रावी यंत्रणेवर परिणाम करू शकणारे पदार्थ म्हणून वर्गीकृत करते&period; मात्र या माहितीचा अर्थ एखाद्या विशिष्ट वापरलेल्या फ्लेक्समध्ये असे रसायन आहे किंवा ते मुलांच्या संपर्कात हानिकारक प्रमाणात येते&comma; असा निष्कर्ष प्रयोगशाळेतील परीक्षणाशिवाय काढता येत नाही&period;<&sol;p>&NewLine;<p>याहून महत्त्वाचे म्हणजे&comma; उपलब्ध अभ्यासांनी पुनर्वापरित फ्लेक्सच्या चटईवर बसलेल्या मुलांना प्रत्यक्ष आरोग्यहानी होते&comma; असे सिद्ध केलेले नाही&period; म्हणूनच या संशोधनाचा उपयोग भीती निर्माण करण्यासाठी नव्हे&comma; तर योग्य प्रश्न विचारण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरेल&period;<&sol;p>&NewLine;<p>तो प्रश्न आहे—या विशिष्ट फ्लेक्सपासून&comma; या विशिष्ट प्रक्रियेनंतर&comma; मुलांच्या या विशिष्ट वापरासाठी तयार झालेली वस्तू सुरक्षित आहे का&quest;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>भारतात तपासणीची संदर्भचौकट आहे<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>मुलांच्या वापरातील काही वस्तूंमधून रासायनिक घटक बाहेर पडण्याची शक्यता तपासण्यासाठी भारतातही मानकांची चौकट उपलब्ध आहे&period; भारतीय मानक ब्युरोच्या आयएस ९८७३ मालिकेत खेळणी आणि मुलांच्या काही वापरातील वस्तूंशी संबंधित रासायनिक घटकांच्या स्थलांतरासाठी परीक्षणाच्या तरतुदी आहेत&period; त्यामध्ये शिसे&comma; कॅडमियम&comma; पारा&comma; क्रोमियम तसेच काही विशिष्ट फ्थॅलेट्सचा विचार केला जातो&period;<&sol;p>&NewLine;<p>येथे मात्र एक महत्त्वाची स्पष्टता आवश्यक आहे&period; आयएस ९८७३ हे पुनर्वापरित फ्लेक्सपासून तयार केलेल्या या विशिष्ट आसनाला थेट लागू होते&comma; असा दावा येथे केला जात नाही&period; मात्र मुलांच्या संपर्कातील वस्तूंची सुरक्षितता तपासताना रासायनिक घटकांच्या स्थलांतराचा विचार करणे किती महत्त्वाचे आहे&comma; यासाठी ही मानके एक संदर्भबिंदू ठरू शकतात&period;<&sol;p>&NewLine;<p>केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने २०२४ मध्ये प्लास्टिक कचऱ्याचे प्रमाण आणि स्वरूप तपासण्यासाठी मानकीकृत कार्यपद्धतीही प्रसिद्ध केली आहे&period; नमुने कसे घ्यावेत&comma; त्यांचे स्वरूप कसे तपासावे आणि कचऱ्याचे वैज्ञानिक वर्गीकरण कसे करावे&comma; यासाठी या कार्यपद्धतीत मार्गदर्शन आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>मात्र कचरा म्हणून असलेल्या पदार्थाचे स्वरूप तपासणे आणि त्यापासून तयार झालेल्या अंतिम वस्तूचा विशिष्ट मानवी उपयोग सुरक्षित आहे का&comma; हे तपासणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत&period; याच दुसऱ्या टप्प्यावर अधिक लक्ष देण्याची गरज आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>मग महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने काय करावे&quest;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची भूमिका केवळ प्रदूषण करणाऱ्यांवर कारवाई करण्यापुरती मर्यादित नाही&period; प्रदूषण प्रतिबंध&comma; पर्यावरणविषयक माहितीचे संकलन व प्रसार&comma; कचऱ्याच्या पुनर्वापराला प्रोत्साहन&comma; पर्यावरणपूरक पद्धतींना प्रोत्साहन आणि तांत्रिक मार्गदर्शन ही त्याच्या कार्यक्षेत्रातील महत्त्वाची कामे आहेत&period;<&sol;p>&NewLine;<p>म्हणून या विषयात मंडळाने एखाद्या वस्तूला थेट &OpenCurlyQuote;सुरक्षित’ किंवा &OpenCurlyQuote;असुरक्षित’ ठरविण्यापेक्षा&comma; आपल्या कार्यक्षेत्रात या प्रकारच्या पुनर्वापरित पदार्थाचे मर्यादित वैज्ञानिक मूल्यांकन सुरू करण्यासाठी किंवा संबंधित तज्ज्ञ संस्था आणि मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळांच्या समन्वयाने ते घडवून आणण्यासाठी पुढाकार घ्यावा&comma; अशी अपेक्षा आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>गणेशोत्सवानंतर विविध ठिकाणी वापरलेले फ्लेक्स प्रतिनिधिक नमुने म्हणून गोळा करता येतील&period; शक्य असल्यास त्यांचा निर्माता&comma; मुद्रक&comma; वापराचा कालावधी&comma; उन्हात किंवा पावसात राहिलेला कालावधी&comma; जाडी आणि त्यावर केलेल्या आवरणाची माहिती नोंदवता येईल&period; त्यानंतर त्या पदार्थाची मूळ रचना तपासता येईल&period;<&sol;p>&NewLine;<p>पुढे त्यामध्ये असलेल्या रासायनिक पूरक घटकांचे आणि आवश्यक संबंधित धातूंचे परीक्षण करता येईल&period; त्यानंतर अधिक महत्त्वाचा प्रश्न विचारता येईल—वापराच्या परिस्थितीत त्यातील काही घटक बाहेर पडतात का&quest;<&sol;p>&NewLine;<p>यासाठी उष्णता&comma; सूर्यप्रकाश&comma; घर्षण&comma; दाब&comma; वारंवार वापर&comma; दुमडणे&comma; स्वच्छता आणि झीज यांचा काही प्रमाणात प्रयोगशाळेत अभ्यास करता येईल&period; कारण एखादी वस्तू आज मजबूत दिसते&comma; म्हणून ती दीर्घकाळ तशीच वागेल&comma; असे गृहीत धरता येत नाही&period;<&sol;p>&NewLine;<p>मुलांच्या संभाव्य संपर्काचाही विचार करावा लागेल—त्वचेचा थेट संपर्क&comma; वस्तू हाताळल्यानंतर हात तोंडाला लागण्याची शक्यता&comma; तसेच झीज झाल्यानंतर निर्माण होणारे सूक्ष्म कण यांचा संभाव्य संपर्क&period;<&sol;p>&NewLine;<p>या सर्व निष्कर्षांनंतरच प्रस्तावित वापराबाबत अधिक स्पष्ट भूमिका घेता येईल—मुलांच्या थेट संपर्कासाठी योग्य&comma; काही अटींसह योग्य&comma; अप्रत्यक्ष वापरासाठी योग्य किंवा त्या विशिष्ट उपयोगासाठी योग्य नसलेला&period;<&sol;p>&NewLine;<p>ही प्रक्रिया महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने एकट्याने करण्याची गरज नाही&period; आवश्यकतेनुसार केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ&comma; भारतीय मानक ब्युरो&comma; मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळा आणि संबंधित विषयातील तज्ज्ञ संस्थांशी समन्वय साधता येईल&period; त्यामुळे हा प्रश्न कोणत्याही एका संस्थेचा न राहता वैज्ञानिक सहकार्याने उत्तर शोधण्याचा विषय बनेल&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>सुरक्षितता स्पष्ट होईपर्यंत सावधगिरी का&quest;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>वैज्ञानिक परीक्षण पूर्ण होण्यापूर्वी एखाद्या वस्तूला सुरक्षित किंवा असुरक्षित असे अंतिम लेबल लावणे योग्य नाही&period; पण ज्या वापरात लहान मुलांचा नियमित आणि थेट संपर्क अपेक्षित आहे&comma; त्या उपयोगासाठी उपलब्ध पुरावा अपुरा असेल तर सावधगिरीचा दृष्टिकोन स्वीकारणे योग्य ठरेल&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>याचा अर्थ पुनर्वापर थांबवणे नाही&period;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>याचा अर्थ एवढाच—सुरक्षिततेबाबत महत्त्वाचा प्रश्न अनुत्तरित असताना मुलांचा थेट संपर्क हा पहिला वापराचा पर्याय न ठेवता&comma; आधी आवश्यक वैज्ञानिक पडताळणी करावी&period;<&sol;p>&NewLine;<p>तोपर्यंत त्या पदार्थासाठी कमी थेट संपर्काचे इतर उपयोग शोधता येतील&period; अशा प्रकारे पुनर्वापराची कल्पना थांबत नाही&semi; उलट तिच्यासाठी अधिक सुरक्षित मार्ग शोधला जातो&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>सुरक्षितता सिद्ध झाली तर पुनर्वापराला अधिक बळ मिळेल<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>वैज्ञानिक परीक्षणातून प्रस्तावित उपयोग सुरक्षित असल्याचे स्पष्ट झाले&comma; तर अशा पुनर्वापराला अधिक मजबूत वैज्ञानिक आधार मिळेल&period; आणि जर मुलांच्या थेट संपर्कासाठी तो उपयोग योग्य नसल्याचे स्पष्ट झाले&comma; तर त्याच पदार्थासाठी दुसरा सुरक्षित आणि उपयुक्त उपयोग शोधता येईल&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>पुनर्वापर थांबवणे हा उद्देश नाही&semi; पुनर्वापराचा योग्य उपयोग निश्चित करणे हा उद्देश आहे&period;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>कारण परिपत्र अर्थव्यवस्थेचा अर्थ प्रत्येक कचऱ्याला कोणत्याही किंमतीत कोणत्याही उपयोगात आणणे नाही&period; वापरून झालेल्या पदार्थाला त्याच्या गुणधर्मांनुसार&comma; संभाव्य परिणामांचा विचार करून आणि योग्य तपासणीच्या आधारे योग्य उपयोग देणे हा त्याचा खरा अर्थ आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>माझा हा प्रश्न कोणत्याही संस्था&comma; आयोजक किंवा सामाजिक उपक्रमाला विरोध करण्यासाठी नाही&period; उलट&comma; एखादी चांगली सामाजिक कल्पना प्रत्यक्षात आणताना तिच्या लाभार्थ्यांच्या सुरक्षिततेबाबत पुरेसा वैज्ञानिक आधार असावा&comma; एवढीच अपेक्षा आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>कारण मुलांसाठी तयार केलेली कोणतीही वस्तू ही केवळ &OpenCurlyQuote;कचऱ्यापासून बनवलेली वस्तू’ राहत नाही&period; ती त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनते&period; त्यामुळे तिचा पर्यावरणीय लाभ महत्त्वाचा आहेच&semi; पण तिच्या मानवी वापराचाही तितक्याच गांभीर्याने विचार व्हायला हवा&period;<&sol;p>&NewLine;<p>आज पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची दिशा कचरा कमी करण्याची&comma; संसाधने वाचवण्याची आणि पुनर्वापर वाढवण्याची आहे&period; त्यात आता आणखी एक प्रश्न जोडण्याची वेळ आली आहे—<&sol;p>&NewLine;<p><strong>पुनर्वापर केल्यानंतर त्या संसाधनाचा सुरक्षित उपयोग कोणता&quest;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>गणेशोत्सवानंतर उरलेल्या फ्लेक्सपासून मुलांसाठी आसन तयार करण्याची कल्पना पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून उपयुक्त ठरू शकते&period; पण तिचे यश केवळ किती फ्लेक्स कचऱ्यात जाण्यापासून वाचले यावर मोजले जाऊ नये&period;<&sol;p>&NewLine;<p>ते मोजले गेले पाहिजे—किती कचरा सुरक्षितपणे संसाधनात बदलला&comma; त्या पुनर्वापरातून प्रत्यक्ष पर्यावरणीय लाभ किती मिळाला आणि त्या प्रक्रियेत मानवी सुरक्षिततेबाबत कोणताही महत्त्वाचा प्रश्न दुर्लक्षित राहिला नाही&period;<&sol;p>&NewLine;<p>म्हणूनच प्रश्न पुन्हा एकदा तितकाच साधा आहे—<&sol;p>&NewLine;<p>मातीवर बसणे की पुनर्वापरित फ्लेक्सवर&quest;<&sol;p>&NewLine;<p>याचे उत्तर माझ्या मताने किंवा तुमच्या मताने ठरू नये&period;<&sol;p>&NewLine;<p>ते उत्तर पुराव्याने&comma; परीक्षणाने आणि वैज्ञानिक पडताळणीने ठरावे&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>— विजयकुमार कट्टी<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p><strong>सामान्य नागरिक आणि पर्यावरण क्षेत्रातील कार्यकर्ता<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;