या चिनी ‘आक्रमणा’चे काय?

<p><strong>चीनच्या या कामगिरीस गेल्या पाच वर्षांत कोविड महासाथ&comma; युक्रेन युद्ध&comma; पश्चिम आशियातील युद्धजन्य स्थिती आणि ट्रम्प यांचे सत्ताग्रहण व त्यांनी आणलेली टॅरिफशाही यांची पार्श्वभूमी आहे&period;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>चीनने सरत्या वर्षात जवळपास एक ट्रिलियन अर्थात एक लाख कोटी डॉलर्सचे ऐतिहासिक व्यापार आधिक्य प्राप्त केल्याचे नुकतेच जाहीर केले&period; चीनच्या बाबतीत बहुतेक आकडे तसे दडपून टाकणारेच असतात&period; तरीदेखील एक लाख कोटी डॉलर्स &lpar;जवळपास ९० लाख कोटी रुपये&rpar; हा आकडा विद्यामान व्यापार संकोचाच्या युगात कल्पनाशक्तीसही जिंकेल असाच&period; व्यापार आधिक्य अर्थात ट्रेड सरप्लस याचा अर्थ एखाद्या देशाचे वस्तुमाल निर्यातीचे प्रमाण आयातीपेक्षा अधिक असणे&period; चीनने ११ महिन्यांमध्येच इतकी मजल मारली आहे&period; नोव्हेंबरअखेर हे आधिक्य १&period;०८ लाख डॉलरवर पोहोचले&period; अजून वर्ष संपण्यास एक महिना बाकी असून १२ महिन्यांअखेर ते जवळपास १&period;२० लाख कोटी डॉलर्सवर पोहोचेल असे अनेक अंदाज सांगतात&period; यातही विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे&comma; नोव्हेंबर महिन्यात चीनकडून अमेरिकेस होणाऱ्या निर्यातीत जवळपास २९ टक्क्यांची घट झाली&period; दोन्ही देशांतील व्यापारयुद्धास तूर्त विराम मिळाला असला&comma; तरी त्याआधी काही काळ परस्परांवर आयात शुल्कास्त्रे डागण्यात आलीच&period; अमेरिका ही चीनच्या दृष्टीने अजस्रा बाजारपेठ&period; या बाजारपेठेत वस्तुमाल पाठवण्यावर निर्बंध आल्यावर चीनने इतर बाजारपेठांचे मार्ग शोधले&period; त्यामुळे तेथील उत्पादन आणि निर्यातीची चक्रे सुरूच राहिली&period; वसाहतकालीन युरोप आणि युद्धोत्तर अमेरिका व काही प्रमाणात जपान सोडल्यास व्यापार आणि बाजारपेठांवर अशा प्रकारे एखाद्या देशाने पकड घेतल्याचे दुसरे उदाहरण आढळत नाही&period; चीनच्या या कामगिरीस गेल्या पाच वर्षांत कोविड महासाथ&comma; युक्रेन युद्ध&comma; पश्चिम आशियातील युद्धजन्य स्थिती आणि डोनाल्ड ट्रम्प यांचे अमेरिकेतील सत्ताग्रहण व त्यांनी आणलेली टॅरिफशाही यांची पार्श्वभूमी आहे&period; या चारही घटनांनी जागतिक व्यापारशृंखलेमध्ये ज्या प्रकारे अडथळे आणले&comma; त्यांचे दूरगामी आणि दीर्घकालीन पडसाद उमटले&period; अजूनही या धक्क्यांतून बहुतेक देश सावरलेले नाहीत&period; पण उत्पादन आणि निर्यात घटल्याबद्दल अशा सबबी सांगण्याची वेळ चीनवर आली नाही हे नोंदणीय&period; नोव्हेंबर महिन्यात चीनच्या निर्यातीत ५&period;९ टक्क्यांची वृद्धी नोंदवली गेली&comma; जी अंदाजित चार टक्क्यांपेक्षा अधिक होती&period; याउलट&comma; या महिन्यातील एकूण आयातीत १&period;९ टक्के इतकीच वाढ झाली&comma; जी अंदाजित तीन टक्क्यांच्या तुलनेत कमी निघाली&period; चीनसमोर आर्थिक समस्या नाहीतच अशातला भाग नाही&period; आयात घटल्याचे काही तोटे नक्कीच आहेत&period; इतरही काही प्रश्न आहेत&period; परंतु चिनी मालाला पर्याय शोधण्यात अमेरिकेपासून भारतापर्यंत बहुतेक देश अजूनही यशस्वी ठरत नाहीत ही खरी समस्या आहे&period; हा वस्तुमाल &OpenCurlyQuote;सांडवा’ आपल्या उत्पादकतेला आणि निर्यातीला आव्हानात्मक ठरतो&period; याचा फटका भारत&comma; इंडोनेशियासारख्या मोठ्या परंतु अर्धविकसित अर्थव्यवस्थांना बसतो आहे&period; यातून मार्ग काढण्यासाठी अमेरिका&comma; पश्चिम युरोप&comma; जपानसारख्या प्रगत अर्थव्यवस्था झगडत असताना&comma; आपल्यासारख्यांची स्थिती अधिकच नाजूक बनत आहे&period; म्हणूनच निव्वळ आकड्यांपलीकडे जाऊन त्याचा विचार करावा लागेल&period;<&sol;p>&NewLine;<p>या जगात निर्याताभिमुख अर्थव्यवस्थांची संख्या थोडी नाही&period; बहुतेकदा असे देश सधन आणि उत्पादनकेंद्री असतात&period; चीनच्या बाबतीत तरीही परिस्थिती अपवादात्मक ठरते&comma; कारण एकीकडे चिनी मालाची मागणी किंवा भूक अजिबात कमी झालेली नाही&period; दुसरीकडे इतर कोणत्याही देशाला त्या प्रमाणात उत्पादकता वाढवता आलेली नाही किंवा पर्यायी स्राोत शोधता आलेले नाहीत&period; चिनी वस्तुमालाच्या वैविध्याचा आलेख अतिशय व्यापक आहे&period; मोजे नि पडद्यांपासून इलेक्ट्रिक मोटारींपर्यंत असंख्य वस्तूंची निर्मिती आणि निर्यात चीनकडून होते&period; निर्मिती केंद्रे &lpar;हब्ज&rpar;&comma; विशेष आर्थिक क्षेत्रे &lpar;एसईझेड&rpar;&comma; सुटसुटीत कामगार कायदे अशी या निर्मिती महासत्तेची आखीव औद्याोगिक पारिस्थितिकी &lpar;इको सिस्टिम&rpar; आहे&period; गेली अडीच दशके या संस्कृतीनिर्मितीचे प्रयत्न चीनमध्ये झाले&period; त्याची फळे आता त्याला मिळत आहेत&period; त्यामुळेच जागतिक समस्या काहीही असल्या&comma; तरी त्यांची व्यापक आणि दीर्घकालीन झळ चीनला पोहोचत नाही हे वास्तव&period; आज १८ लाख कोटी डॉलर्सची ही अर्थव्यवस्था तिच्यापेक्षा एकमेव अशा आकाराने मोठ्या असलेल्या आणि ३० लाख कोटी डॉलरचा पसारा असलेल्या अमेरिकी अर्थव्यवस्थेशी यशस्वी टक्कर घेऊ शकते&period; डोनाल्ड ट्रम्प यांना त्यांचे व्यापारशुल्कास्त्र एकदा नव्हे तर दोनदा म्यान करायला लावण्याची ताकद तिच्यात आहे&period; अमेरिका&comma; युरोप आणि जपान-कोरियासमोर उच्च तंत्रज्ञानात तोडीस तोड ठरतील अशी &OpenCurlyQuote;हायटेक’ उत्पादने चीनच्या निर्यातवृद्धीत या वर्षी भर घालणारी ठरली&period; इलेक्ट्रिक मोटारींनी युरोप आणि जपानमधील बाजारपेठेत धुमाकूळ घातला&period; वर्षानुवर्षे मोटार उत्पादनात या दोन्ही प्रदेशांची मक्तेदारी&period; पण इलेक्ट्रिक वाहनांच्या निर्मितीमध्ये चीनने त्यांना केव्हाच मागे टाकले&period; इलेक्ट्रिक मोटारी&comma; घरगुती उपकरणे&comma; वैद्याकीय उपकरणांमध्ये लागणाऱ्या संवाहक निर्मितीमध्ये वर्चस्व स्थापले&period; दुर्मीळ संयुगे किंवा रेअर अर्थच्या शुद्धीकरणाच्या बाबतीत चीनशी बहुतेक सर्व देशांना जुळवून घ्यावे लागते&period; हा बदल गेल्या तीन वर्षांमध्ये अधिक ठळकपणे दिसून येतो&period;<&sol;p>&NewLine;<p>अमेरिकेकडून प्रतिबंध झाल्यानंतर चिनी उत्पादने इतर प्रदेशांकडे – म्हणजे युरोप आणि तथाकथित &OpenCurlyQuote;ग्लोबल साउथ’ देशांकडे वळली&period; यात आफ्रिका&comma; लॅटिन अमेरिका&comma; आग्नेय आशियाप्रमाणे आपणही आलोच&period; अमेरिकी बाजारात एरवी जाऊ शकली असती अशी उत्पादने इतरत्र वळवून या देशांना चिनी मालाची निचराभूमी बनवण्याचे चीनचे मनसुबे यशस्वी झाले असे म्हणता येईल&period; इतरांचे सोडा&comma; पण भारताला चिनी आयात अजूनही कमी करता येत नाही किंवा तेथील बाजारपेठेत आपली निर्यात वाढवताही येत नाही&period; दोन देशांमध्ये आपल्या दृष्टीने व्यापारतूट या वर्षी जवळपास १०० अब्ज डॉलरपर्यंत पोहोचली&period; चीनच्या व्यापार आधिक्याची चर्चा सुरू असताना&comma; भारताची व्यापार तूट ऑक्टोबर २०२५ मध्ये २१&period;८ अब्ज डॉलर्सवर &lpar;साधारण १९६० अब्ज रुपये&rpar; पोहोचली&comma; याकडे इथल्यांनी लक्ष देणे आवश्यक&period; हा भारताच्या एकूण सर्व वस्तुमाल आयात-निर्यातीचा ताळेबंद&period; एकट्या चीनचा विचार केल्यास हे चित्र अधिकच निराशाजनक&period; सन २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात भारतातून चीनला होणारी निर्यात १४&period;२५ अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली&period; पण आयात ११३&period;५ अब्ज डॉलर्स इतकी नोंदवली गेली&period; म्हणजे ९९&period;२ अब्ज डॉलर्सची तूट&period; भारताच्या व्यापार तुटीमध्ये चीनशी असलेल्या तुटीचा वाटा ३५ टक्के आहे&period; चीनवरील भारताचे अवलंबित्व वाढतच आहे&period; दरम्यानच्या काळात साबरमतीकाठी मैत्रीच्या आणाभाका घेतल्या किंवा गलवान संघर्ष घडला&comma; तरी या चित्रात फरक पडलेला नाही&period; यात विशेष चिंतेची बाब म्हणजे&comma; औषधांसाठीचा कच्चा माल&comma; इलेक्ट्रॉनिक्स उपकरणे&comma; बांधकाम साहित्य&comma; नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्रातील साहित्य&comma; ग्राहकोपयोगी वस्तू अशा विविध स्तरांमध्ये आपण चिनी आयातीवर अवलंबून आहोत&period; प्रतिजैविकांसाठीच्या निर्मितीसाठी ९७ टक्के कच्चा माल चीनकडून येतो&period; इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रातील सिलिकॉन चकत्या नि पॅनल डिस्प्ले&comma; नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्रातील सौरपटले&comma; इलेक्ट्रिक वाहन उद्याोगांसाठी लिथियम-आयन बॅटरीज चीनमधून येतात&period; चीनवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी जवळपास १४ निर्मिती क्षेत्रांमध्ये उत्पादन निगडित प्रोत्साहन &lpar;पीएलआय&rpar; योजना राबवल्या जात आहेत&period; त्याचे दृश्य परिणाम जाणवत नाहीत&period; भारतीय रुपयाप्रमाणेच चीनचे युआन चलनही फार भारदस्त नाही&period; पण त्याचे वेळोवेळी अवमूल्यन करत चीनने तेथील निर्यातदारांना खंबीर हात दिला&period; आपण त्यातही कमी पडत आहोत&period; सीमा सुरक्षित ठेवण्यासाठी आपण अब्जावधी खर्च करू&period; त्याची गरज आहेच&period; पण चीनचे असे व्यापारी आक्रमण थोपवण्यासाठी आपण पुरेशा गांभीर्याने पावले उचलत नाही हेही à¤–रेच&period;<&sol;p>&NewLine;