जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ च्या निमित्ताने पर्यावरण संवर्धनासाठी आपले योगदान अधिक परिणामकारक, अर्थपूर्ण आणि दीर्घकालीन कसे ठरू शकते, याचा विचार करत असताना वेसॅक इंडिया (VesacIndia) ने यावर्षी एक वेगळा मार्ग निवडला.
वृक्षारोपण हा पर्यावरण संवर्धनाचा एक महत्त्वपूर्ण मार्ग असला तरी, यावर्षी वेसॅक इंडियाने पर्यावरणीय परिणामांच्या मूळ कारणांवर लक्ष केंद्रित करणारी कृती करण्याचा निर्णय घेतला. वापरात न आलेल्या कॉर्पोरेट डायऱ्यांमध्ये दडलेले मूल्य ओळखून त्यांचे पुनर्वितरण आणि पुनर्वापराद्वारे विद्यार्थ्यांसाठी शैक्षणिक संसाधनांमध्ये रूपांतर करण्याची संकल्पना मांडण्यात आली.
या उपक्रमाला महाराष्ट्र राज्य विद्युत पारेषण कंपनी मर्यादित (महापारेषण / MAHATRANSCO) यांच्या नेतृत्वाकडून मिळालेला विश्वास, प्रोत्साहन आणि संस्थात्मक पाठबळ हे या उपक्रमाच्या यशामागील महत्त्वाचे कारण ठरले. महापारेषणच्या कर्मचाऱ्यांच्या उत्स्फूर्त सहभागामुळे ही संकल्पना प्रत्यक्षात उतरली आणि पर्यावरणीय, सामाजिक, शैक्षणिक तसेच हवामानविषयक परिणाम घडवून आणणाऱ्या प्रभावी उपक्रमात रूपांतरित झाली.
या उपक्रमासाठी अपर जिल्हाधिकारी तथा महापारेषणच्या कार्यकारी संचालक (मानव संसाधन) श्रीमती सुचिता भिकाने यांचे विशेष आभार. त्यांनी या संकल्पनेवर विश्वास दाखवून आवश्यक मार्गदर्शन आणि सहकार्य दिले. तसेच या उपक्रमात सहभागी झालेल्या प्रत्येक महापारेषण कर्मचाऱ्याचेही मनःपूर्वक अभिनंदन आणि आभार. त्यांच्या सहभागामुळे शाश्वततेचा संदेश केवळ विचारांपुरता मर्यादित न राहता कृतीतून साकार झाला.
हा उपक्रम SDG 17 – उद्दिष्टांसाठी भागीदारी (Partnerships for the Goals) या शाश्वत विकास उद्दिष्टाचे जिवंत उदाहरण ठरला. येथे भागीदारीबद्दल केवळ चर्चा झाली नाही, तर ती प्रत्यक्ष अनुभवली गेली. वेसॅक इंडियाने संकल्पना आणि समन्वय दिला, महापारेषणने विश्वास आणि संस्थात्मक पाठबळ दिले, कर्मचाऱ्यांनी सहभाग दिला आणि विद्यार्थ्यांनी त्याचे प्रत्यक्ष लाभ अनुभवले.
या संयुक्त प्रयत्नांचा परिणाम केवळ डायऱ्यांच्या पुनर्वितरणापुरता मर्यादित राहिला नाही. सुमारे २,००० वापरात न आलेल्या डायऱ्यांचे पुनर्वितरण करण्यात आले, ज्यामुळे ४,५०,००० हून अधिक वापरण्यायोग्य पाने पुन्हा शैक्षणिक उपयोगात आली. अन्यथा निष्क्रिय राहिली असती अशी संसाधने विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी उपयुक्त ठरली. या उपक्रमामुळे सुमारे १०० विद्यार्थ्यांना आणि त्यांच्या कुटुंबांना थेट लाभ मिळाला.
पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून पाहता, या उपक्रमामुळे सुमारे २.२५ टन कागदी संसाधनांचा प्रभावी पुनर्वापर झाला. यामुळे नवीन कागदाधारित संसाधनांची मागणी काही प्रमाणात कमी झाली आणि टाळता येण्याजोगा कचरा निर्माण होण्यापासून बचाव झाला. त्याचबरोबर उत्पादन, वाहतूक आणि विल्हेवाट प्रक्रियेशी संबंधित अंदाजे ३.४ ते ४.५ टन कार्बन डायऑक्साइड समतुल्य (tCO₂e) उत्सर्जन टाळण्यास हातभार लागला.
या उपक्रमाची सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे त्याचा हवामान कृतीशी असलेला संबंध. यावर्षी वेसॅक इंडियाने पारंपरिक वृक्षारोपण मोहिमेऐवजी असा उपक्रम निवडला, ज्याचा पर्यावरणीय परिणाम अंदाजे १५५ ते २०५ प्रौढ वृक्षांच्या एका वर्षातील कार्बन शोषण क्षमतेइतका आहे. यामुळे एक महत्त्वाचा संदेश समोर येतो—हवामान कृती म्हणजे केवळ झाडे लावणे नव्हे; तर अनावश्यक संसाधन वापर टाळणे, टाळता येणारे उत्सर्जन कमी करणे आणि विद्यमान संसाधनांचा अधिकतम उपयोग करणे हेदेखील तितकेच महत्त्वाचे आहे.
या उपक्रमाने SDG 4 (गुणवत्तापूर्ण शिक्षण), SDG 12 (जबाबदार उपभोग आणि उत्पादन), SDG 13 (हवामान कृती) आणि SDG 17 (उद्दिष्टांसाठी भागीदारी) या शाश्वत विकास उद्दिष्टांना प्रत्यक्ष योगदान दिले. मात्र या उपक्रमाचे खरे यश केवळ आकडेवारीत नाही, तर पर्यावरणीय, सामाजिक, शैक्षणिक आणि हवामानविषयक लाभ एकाच कृतीतून साध्य होऊ शकतात, याची निर्माण झालेली जाणीव हे त्याचे मोठे यश आहे.
या उपक्रमाचा सामाजिक परिणामही तितकाच महत्त्वपूर्ण ठरला. नवजीवन प्राथमिक विद्यामंदिर येथील विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याच्या स्वरूपात मदत मिळाली. संस्था, कर्मचारी, शाळा, विद्यार्थी आणि समाज यांच्यात सकारात्मक नातेसंबंध निर्माण झाले. सामाजिक उत्तरदायित्व ही केवळ धोरणात्मक संकल्पना नसून प्रत्यक्ष कृतीतून साकार होणारी जबाबदारी आहे, याचा अनुभव सर्व सहभागी घटकांना आला.
याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे या उपक्रमाने एक वर्तनात्मक परिवर्तन घडवून आणले. “कचरा म्हणजे नेमके काय?” या प्रश्नाकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची संधी निर्माण झाली. अनेक वस्तू त्यांच्या उपयुक्त आयुष्याच्या समाप्तीमुळे नव्हे, तर आपल्या बदललेल्या वापराच्या सवयींमुळे कचऱ्यात रूपांतरित होतात. प्रत्येक वस्तूमध्ये नैसर्गिक संसाधने, ऊर्जा आणि मानवी श्रम यांचे मूल्य दडलेले असते. हे मूल्य ओळखून संसाधनांचा अधिकतम वापर करणे हीच खरी शाश्वतता आहे, याची जाणीव या उपक्रमातून निर्माण झाली.
वेसॅक इंडियासाठी हा उपक्रम केवळ पुनर्वापराचा कार्यक्रम नव्हता; तर एक महत्त्वपूर्ण प्रश्नाचे कृतीतून दिलेले उत्तर होते —
“हवामान बदलाच्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी एक सामान्य नागरिक काय करू शकतो?”
या प्रश्नाचे उत्तर सामूहिक कृती, जबाबदार उपभोग आणि संसाधनांच्या सुयोग्य व्यवस्थापनामध्ये दडलेले आहे. हवामान कृती ही केवळ सरकारे किंवा मोठ्या उद्योगांची जबाबदारी नाही; प्रत्येक संस्था, प्रत्येक समुदाय आणि प्रत्येक नागरिक त्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतो.
जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ निमित्त वेसॅक इंडिया आणि महापारेषण यांच्या संयुक्त सहभागातून साकारलेला हा उपक्रम दाखवून देतो की प्रभावी पर्यावरणीय परिणाम घडवून आणण्यासाठी नेहमीच मोठ्या आर्थिक गुंतवणुकीची आवश्यकता नसते. अनेकदा परिवर्तनाची सुरुवात आपल्या आसपास उपलब्ध असलेल्या संसाधनांतील लपलेले मूल्य ओळखण्यापासून होते.
या यशस्वी उपक्रमाच्या निमित्ताने आम्ही शासकीय विभाग, सार्वजनिक उपक्रम, उद्योग समूह, शैक्षणिक संस्था आणि सामाजिक संघटनांना या शाश्वततेच्या प्रवासात सहभागी होण्याचे आवाहन करतो.
जर आपल्या संस्थेलाही टाळता येणारे उत्सर्जन कमी करणे, परिपत्र अर्थव्यवस्थेला चालना देणे, संसाधन कार्यक्षमता वाढविणे, समुदायाधारित पर्यावरणीय उपक्रम राबविणे किंवा हवामान बदलाशी संबंधित अनुकूलनात्मक (Adaptation) कार्यक्रम विकसित करायचे असतील, तर वेसॅक इंडिया आपल्या संस्थेसोबत भागीदारी करण्यास उत्सुक आहे.
कारण आम्ही ठामपणे मानतो —
“शाश्वतता ही कोणत्याही एका संस्थेची जबाबदारी नसून ती सामूहिक कृतीतून साकार होणारी संधी आहे.”
महापारेषणच्या मोलाच्या सहकार्याने आणि विश्वासाने साकारलेला जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ चा हा उपक्रम, संसाधनांचे पुनर्मूल्यांकन, हवामान कृती, शैक्षणिक सक्षमीकरण आणि सामाजिक उत्तरदायित्व यांचा सुंदर संगम घडवून आणणारे प्रेरणादायी उदाहरण म्हणून सदैव स्मरणात राहील
