– आपल्या आनंदासाठी निसर्गाला किंमत मोजायला लावू नका; शासनाच्या आदेशाची वाट न पाहता बदलाची सुरुवात स्वतःपासून करूया!
दिवाळी आली की घरांबरोबर रस्ते, इमारती, दुकाने आणि सार्वजनिक परिसरही रोषणाईने उजळून निघतात. हा आनंद प्रत्येकाला हवाहवासा वाटतो. पण या सजावटीच्या उत्साहात रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या जिवंत झाडांच्या खोडांभोवती आणि फांद्यांवर विद्युत दिव्यांच्या माळा गुंडाळताना आपण कधी क्षणभर थांबून विचार करतो का, की आपल्या या आनंदाची किंमत एखाद्या झाडाला तर मोजावी लागत नाही ना?
आपल्याला झाडांवरील रोषणाई सुंदर दिसते. छायाचित्रे आकर्षक येतात, परिसर उजळतो आणि उत्सवाचे वातावरण तयार होते. मात्र, आपल्याला दिसणारी ती चमक म्हणजे त्या झाडाचे संपूर्ण जग नाही. त्याच्या फांद्यांवर पक्ष्यांची घरटी असतात, पानांवर कीटकांचे जीवनचक्र सुरू असते, फुलांवर फुलपाखरे आणि मधमाश्या येतात. त्याच्या सावलीत माणसे विसावतात, तर अनेक लहान जीव त्याला आपले घर मानतात. एका झाडाभोवती अशी संपूर्ण परिसंस्था जगत असते. आपण मात्र त्याच झाडाला काही दिवसांच्या सजावटीसाठी वापरण्याची वस्तू समजतो.
खोडाभोवती घट्ट विद्युत तारा बांधणे, खिळे किंवा स्क्रू ठोकणे, फांद्यांना सजावटीचे साहित्य अडकवणे यामुळे झाडाच्या सालीला आणि वाढीला इजा होऊ शकते. चुकीच्या पद्धतीने बसवलेल्या विद्युत जोडण्यांमुळे सुरक्षेचे प्रश्नही निर्माण होतात. याशिवाय रात्रीचा कृत्रिम प्रकाश काही पक्षी, कीटक आणि इतर जीवांच्या नैसर्गिक हालचालींवर परिणाम करू शकतो. झाडांच्या जैविक प्रक्रियांवरही प्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार आणि कालावधीनुसार परिणाम होण्याची शक्यता असते. अर्थात, प्रत्येक दिवा प्रत्येक झाडाला नुकसान पोहोचवतो असे नाही; पण टाळता येण्याजोगा धोका निर्माण करण्याची गरज तरी काय?
मला या विषयात अधिक अस्वस्थ करणारी गोष्ट म्हणजे या परिणामांबद्दल आपल्याला आज माहिती नाही असे नाही. कृत्रिम प्रकाशाचे जैवविविधतेवरील परिणाम, पक्ष्यांच्या वर्तनातील बदल, कीटकांचे जीवनचक्र आणि प्रकाशप्रदूषण यावर जगभर संशोधन झाले आहे. तरीही आपल्या दैनंदिन वर्तनात अपेक्षित बदल दिसत नाही. आपण पर्यावरण दिन साजरा करतो, वृक्षारोपण करतो, परिसंवाद घेतो आणि पर्यावरण संवर्धनाच्या घोषणा देतो; पण आपल्या सोसायटीतील झाडावर दिव्यांची माळ बांधताना हेच ज्ञान विसरतो. पर्यावरणाविषयी माहिती असणे आणि त्या माहितीप्रमाणे वागणे यातला फरक आपण ओळखला पाहिजे.
माणसाच्या सोयीला आपण इतके महत्त्व देऊ लागलो आहोत की एखादी गोष्ट सहज करता येते म्हणून ती योग्यही आहे, असे मानतो. स्वतंत्र सजावटीचे खांब उभारण्यापेक्षा झाडावर दिवे बांधणे सोपे वाटते. काही दिवसांसाठी केलेली सजावट नंतर काढून टाकली जाते; पण झाडाला झालेली इजा तितक्या सहज भरून निघेलच असे नाही. आपल्या घरातील एखाद्या वस्तूला ओरखडा पडला तरी आपण काळजी करतो. मग आपल्या घरासमोरील जिवंत झाडाच्या खोडाला खिळा ठोकताना किंवा त्याच्या फांद्यांना घट्ट तारा बांधताना आपली संवेदनशीलता कुठे जाते? झाड बोलत नाही, तक्रार करत नाही; म्हणून त्याला वेदना किंवा त्रास होत नाही, असे समजणे ही आपली मोठी चूक आहे.
ठाण्यातील पर्यावरण अभ्यासक डॉ. प्रशांत रविंद्र सिंकर यांनी याच दुर्लक्षित प्रश्नाकडे समाजाचे आणि प्रशासनाचे लक्ष वेधले आहे. जिवंत झाडांवरील विद्युत रोषणाई आणि सजावटीला प्रतिबंध करण्याची मागणी त्यांनी मुख्यमंत्री कार्यालयाकडे निवेदनाद्वारे केली आहे. १ नोव्हेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तानुसार, मुख्यमंत्री कार्यालयाने या निवेदनाची दखल घेऊन पुढील कार्यवाहीसाठी ते वन विभागाकडे पाठविले आहे. डॉ. सिंकर यांचे मी मनापासून अभिनंदन करतो. त्यांनी केवळ झाडांवरील दिव्यांचा प्रश्न मांडलेला नाही, तर आपल्या उत्सवाच्या कल्पनेत निसर्गाला किती स्थान आहे, याचा विचार करण्याची संधी समाजाला दिली आहे.
मात्र, आता या प्रश्नाचे उत्तर केवळ शासनाच्या निर्णयात शोधून चालणार नाही. दिवाळी अगदी जवळ आली आहे. शासनाने बैठक घ्यावी, समिती नेमावी, परिपत्रक काढावे आणि त्यानंतर नियमांची अंमलबजावणी व्हावी, या प्रक्रियेला वेळ लागू शकतो. तोपर्यंत आपण यंदाची दिवाळी त्याच जुन्या पद्धतीने साजरी करायची का? शासनाने आदेश काढण्यापूर्वीच नागरिक म्हणून आपण योग्य निर्णय घेऊ शकत नाही का? माझ्या मते, हीच वेळ स्वतःमध्ये बदल घडविण्याची आणि इतरांसमोर उदाहरण ठेवण्याची आहे.
आपल्या गृहनिर्माण संस्थेच्या बैठकीत यंदा एक साधा प्रस्ताव मांडूया. इमारत सजवू, प्रवेशद्वार उजळवू, परिसरात आकर्षक रोषणाई करू; पण जिवंत झाडांच्या खोडांना किंवा फांद्यांना दिव्यांच्या माळा बांधणार नाही. त्याऐवजी स्वतंत्र खांब, चौकटी किंवा सुरक्षित सजावटीच्या रचना वापरूया. आपल्या दुकानासमोरील झाडावर दिवे लावण्याऐवजी दुकानाची स्वतंत्र सजावट करूया. उत्सव मंडळांनीही याच पद्धतीचा स्वीकार करावा. आधीच झाडांवर तारा किंवा प्लास्टिकचे साहित्य बांधलेले असेल तर ते सुरक्षितपणे काढण्याची व्यवस्था करूया. विद्युत जोडण्यांसाठी प्रशिक्षित व्यक्तींची मदत घेऊया. उत्सवानंतर सजावटीचे साहित्य झाडांवर तसेच राहणार नाही, याची जबाबदारीही स्वीकारूया.
या बदलासाठी मोठ्या निधीची किंवा सरकारी परवानगीची आवश्यकता नाही. फक्त इच्छाशक्ती आणि थोडी संवेदनशीलता हवी. आपल्या मुलांनाही या उपक्रमात सहभागी करून घेऊया. त्यांना परिसरातील झाडांवर येणारे पक्षी दाखवूया, फुलांवर येणारी फुलपाखरे ओळखायला शिकवूया. दिव्यांनी सजवलेल्या झाडापेक्षा त्यावर घरटे बांधणारा पक्षी अधिक सुंदर आहे, ही जाणीव त्यांच्यात निर्माण करूया.
शासन आणि प्रशासनालाही माझी विनंती आहे की या विषयावर तातडीने प्राथमिक मार्गदर्शक सूचना जारी कराव्यात. ठाणे महानगरपालिकेने सार्वजनिक ठिकाणांवरील झाडांची पाहणी करून धोकादायक सजावट सुरक्षितपणे काढण्याची मोहीम सुरू करावी. वन विभागाने वृक्षतज्ज्ञ आणि विद्युत सुरक्षा तज्ज्ञांच्या मदतीने स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करावीत. महाराष्ट्रात अस्तित्वात असलेल्या वृक्षसंरक्षण कायद्याच्या तरतुदींनुसार प्रत्यक्ष नुकसान झालेल्या प्रकरणांमध्ये योग्य कार्यवाही करावी. व्यापक धोरण तयार होईपर्यंत प्राथमिक प्रतिबंधात्मक उपाय थांबविण्याचे कारण नाही.
मला या दिवाळीत ठाण्यातील किमान काही गृहनिर्माण संस्था, दुकानदार आणि उत्सव मंडळांनी स्वतःहून असा संकल्प केलेला पाहायचा आहे. त्यांनी इतरांना सांगावे, आम्ही आमचा परिसर उजळवणार आहोत; पण त्यासाठी एका जिवंत झाडालाही त्रास देणार नाही. अशा छोट्या उदाहरणांतूनच मोठा सामाजिक बदल घडतो. पर्यावरण संवर्धन म्हणजे केवळ झाडे लावणे नव्हे, तर आधीपासून उभ्या असलेल्या झाडांना सन्मानाने जगू देणेही आहे.
डॉ. प्रशांत सिंकर यांनी उपस्थित केलेला प्रश्न आपण सर्वांनी आपला समजला पाहिजे. शासनाने निर्णय घ्यावा, प्रशासनाने कारवाई करावी, ही अपेक्षा योग्य आहे; पण त्यासाठी आपण आपल्या कृतीला थांबवू नये. या दिवाळीत आपल्या घरात दिवे लावण्याबरोबरच मनातही एक दिवा लावूया—निसर्गाविषयीच्या जाणीवेचा! कारण दिवाळीचा आनंद काही दिवसांचा असतो, पण एखादे झाड अनेक दशकांपर्यंत असंख्य जीवांना आधार देत असते. आपल्या काही दिवसांच्या आनंदासाठी त्याच्या नैसर्गिक आयुष्याशी तडजोड कशाला?
झाडांना दिव्यांनी सजवण्यापेक्षा त्यांच्यावर विसावणाऱ्या पक्ष्यांचे जगणे जपूया. घरं उजळवूया, पण झाडांचं आयुष्य अंधारात ढकलू नका!
— विजयकुमार कट्टी पर्यावरण अभ्यासक, ठाणे
