धनत्रयोदशी समृद्धी नेमकी कशात मोजायची?

<p><strong>धनत्रयोदशीच्या निमित्ताने संपत्ती&comma; आरोग्य आणि संसाधनांच्या खऱ्या मूल्याचा विचार<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p>धनत्रयोदशी आली की घराघरांत खरेदीची लगबग सुरू होते&period; सोने&comma; चांदी&comma; नवीन भांडी&comma; वाहन&comma; घरगुती उपकरणे आणि विविध वस्तू खरेदी करण्यासाठी बाजारपेठा सजतात&period; शुभमुहूर्तावर खरेदी करणे&comma; घरात नवीन वस्तू आणणे आणि लक्ष्मीचे स्वागत करणे ही परंपरा अनेक वर्षांपासून चालत आली आहे&period; या परंपरेत आनंद आहे&comma; श्रद्धा आहे आणि कुटुंबाच्या भविष्यासाठी काहीतरी चांगले करण्याची आकांक्षाही आहे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>मात्र&comma; या निमित्ताने एक प्रश्न विचारावासा वाटतो&period; समृद्धी म्हणजे नेमके काय&quest; आपल्या घरात किती वस्तू आहेत&comma; बँकेत किती पैसे आहेत किंवा आपण किती महागड्या वस्तू खरेदी करू शकतो&comma; यावर समृद्धी ठरते का&quest; की आपल्या जीवनात आरोग्य&comma; समाधान&comma; सुरक्षितता&comma; निसर्गसंपत्ती आणि सामाजिक सलोखा किती आहे&comma; यावर तिचे खरे मोजमाप करायला हवे&quest;<&sol;p>&NewLine;<p>भारतीय संस्कृतीत धनाला महत्त्व दिले गेले आहे&semi; परंतु धनाचा अर्थ केवळ नाणे किंवा संपत्ती एवढाच मर्यादित नाही&period; अन्नधान्य&comma; पशुधन&comma; भूमी&comma; जलसंपदा&comma; ज्ञान&comma; आरोग्य&comma; कौशल्य आणि कुटुंबातील आनंद हीदेखील समृद्धीचीच रूपे आहेत&period; पूर्वीच्या समाजजीवनात माणसाची श्रीमंती त्याच्या घरातील धान्यसाठा&comma; जनावरे&comma; शेती&comma; कुटुंबाचे आरोग्य आणि समाजातील प्रतिष्ठा यांवरूनही ओळखली जात असे&period; आज आर्थिक प्रगतीचे निकष बदलले आहेत&semi; पण जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या या मूलभूत संपत्तीचे महत्त्व कमी झालेले नाही&period;<&sol;p>&NewLine;<p>धनत्रयोदशीला भगवान धन्वंतरीच्या पूजनाची परंपराही आहे&period; आरोग्य आणि संपत्ती यांचा परस्परसंबंध या परंपरेतून अधोरेखित होतो&period; पैसा असला&comma; महागडे घर असले आणि आधुनिक सुविधा असल्या&comma; तरी आरोग्य नसेल तर त्या समृद्धीचा आनंद किती काळ घेता येईल&quest; आरोग्य टिकवण्यासाठी स्वच्छ हवा&comma; शुद्ध पाणी&comma; पौष्टिक अन्न&comma; पुरेशी झोप आणि निरोगी पर्यावरण आवश्यक आहे&period; यांपैकी कोणतीही गोष्ट केवळ पैशाने सहज निर्माण करता येत नाही&period; त्यासाठी निसर्गाची साथ आणि आपल्या जीवनशैलीतील शिस्त आवश्यक असते&period;<&sol;p>&NewLine;<p>आज आपण समृद्धीच्या मागे धावताना एक महत्त्वाची गोष्ट विसरत आहोत&period; आपल्या घरात येणारी प्रत्येक वस्तू कोणत्या ना कोणत्या संसाधनातून तयार होते&period; सोन्यासाठी खनिजे&comma; वाहनांसाठी धातू आणि इंधन&comma; इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांसाठी विविध खनिजे&comma; कपड्यांसाठी कापूस किंवा कृत्रिम तंतू&comma; तर अन्नासाठी जमीन आणि पाणी लागते&period; या प्रत्येक वस्तूच्या निर्मितीमागे निसर्गातील संसाधनांचा वापर असतो&period; वस्तू खरेदी करताना आपण तिची किंमत मोजतो&semi; पण तिच्या निर्मितीसाठी खर्च झालेल्या पाण्याचा&comma; ऊर्जेचा&comma; जमिनीचा आणि श्रमाचा विचार करतो का&quest;<&sol;p>&NewLine;<p>खरेदी करण्याचा आनंद नाकारण्याची गरज नाही&period; सणासुदीला घरासाठी नवीन वस्तू घेणे चुकीचे नाही&period; मात्र&comma; गरज आणि आकर्षण यांतील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे&period; एखादी वस्तू आपल्याला खरोखर आवश्यक आहे का&quest; तिचा किती काळ उपयोग होणार आहे&quest; तिची दुरुस्ती करता येईल का&quest; ती वापरून झाल्यावर तिचे काय होणार आहे&quest; असे प्रश्न खरेदीपूर्वी विचारले तर आपल्या उपभोगाच्या सवयी अधिक जबाबदार होऊ शकतात&period;<&sol;p>&NewLine;<p>आपण अनेकदा संपत्ती निर्माण करण्यासाठी अधिकाधिक वस्तू जमा करतो&semi; पण त्या वस्तूंची देखभाल&comma; साठवण आणि विल्हेवाट यांचाही खर्च असतो&period; घरातील कपाटे भरलेली असतात&comma; स्वयंपाकघरात अनेक उपकरणे असतात आणि वापरात नसलेल्या वस्तू जागा व्यापून राहतात&period; तरीही नवीन वस्तूंचे आकर्षण कमी होत नाही&period; ही गरज आहे की सवय&comma; याचे आत्मपरीक्षण प्रत्येकाने करायला हवे&period;<&sol;p>&NewLine;<p>निसर्गाने आपल्याला दिलेली संपत्ती मात्र मर्यादित आहे&period; पाण्याचा साठा&comma; सुपीक माती&comma; जंगलांचे क्षेत्र आणि जैवविविधता यांचे संवर्धन झाले नाही तर आर्थिक संपत्तीचा उपयोग किती काळ टिकणार&quest; आपण पैसा साठवू शकतो&semi; पण पाऊस निर्माण करू शकत नाही&period; पाण्याचा अपव्यय करून नंतर पैसे देऊन पाणी विकत घेता येईल&semi; पण नष्ट झालेली नदी&comma; प्रदूषित झालेला भूजलसाठा किंवा नष्ट झालेले जंगल पूर्ववत करण्यासाठी केवळ पैसा पुरेसा नसतो&period;<&sol;p>&NewLine;<p>धनत्रयोदशीच्या दिवशी नवीन भांडे खरेदी करण्याची परंपरा आहे&period; त्या भांड्यात आपण कोणते अन्न शिजवणार आहोत&comma; त्या अन्नाचे उत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्याच्या श्रमांचा आपण किती आदर करतो आणि अन्न वाया जाणार नाही याची काळजी घेतो का&comma; हे प्रश्नही महत्त्वाचे आहेत&period; अन्न हे केवळ बाजारातून विकत घेतलेले उत्पादन नाही&period; त्यामागे जमीन&comma; पाणी&comma; सूर्यप्रकाश&comma; शेतकऱ्याचे श्रम आणि निसर्गातील असंख्य घटकांचे योगदान असते&period;<&sol;p>&NewLine;<p>खरी समृद्धी म्हणजे स्वतःकडे भरपूर असणे एवढेच नव्हे&semi; तर इतरांच्या मूलभूत गरजांचाही विचार करण्याची क्षमता असणे&period; आपल्या घरात अन्नाची रेलचेल असताना शेजारी उपाशी राहू नये&comma; आपल्याकडे पुस्तके असताना एखाद्या विद्यार्थ्याला शिक्षणासाठी पुस्तक मिळावे&comma; आपल्या परिसरात हिरवाई असताना इतरांनाही स्वच्छ पर्यावरणाचा लाभ मिळावा&comma; हीदेखील समृद्धीचीच लक्षणे आहेत&period;<&sol;p>&NewLine;<p>धनत्रयोदशीला लक्ष्मीचे स्वागत करताना आपण आपल्या घरातील संपत्तीचीच नव्हे&comma; तर निसर्गाने दिलेल्या संपत्तीचीही जाणीव ठेवूया&period; आपल्या गरजा पूर्ण करताना इतरांच्या गरजांवर अतिक्रमण होणार नाही&comma; पुढील पिढ्यांसाठी संसाधने शिल्लक राहतील आणि आपल्या समृद्धीचा लाभ समाजालाही मिळेल&comma; अशी जीवनपद्धती स्वीकारूया&period;<&sol;p>&NewLine;<p>कारण संपत्तीचे खरे मूल्य ती किती आहे यात नसते&semi; तर तिचा उपयोग किती सुज्ञपणे&comma; किती जबाबदारीने आणि किती जणांच्या कल्याणासाठी होतो&comma; यात असते&period;<&sol;p>&NewLine;<p><strong>या धनत्रयोदशीला स्वतःला एक प्रश्न विचारूया — आपण घरात किती धन आणत आहोत&comma; यापेक्षा आपल्या जगण्यात किती समृद्धी निर्माण करीत आहोत&quest;<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;<p><strong>&&num;8211&semi; विजयकुमार कट्टी<&sol;strong><&sol;p>&NewLine;