– कचऱ्याला संसाधन बनवताना मुलांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न आधी विचारायला नको का?
गणेशोत्सव संपतो आणि उत्सवाच्या आठवणींबरोबर मंडप, रस्ते, स्वागतकक्ष आणि विविध ठिकाणी वापरलेले फ्लेक्सचे फलकही मागे राहतात. काही दिवसांपूर्वीपर्यंत संदेश, जाहिरात किंवा शुभेच्छा पोहोचवणारे हे फलक नंतर कचऱ्याच्या प्रवाहात जाण्याची शक्यता असते. अशा वापरून झालेल्या फ्लेक्सचा पुनर्वापर करून त्यापासून चटई, आसन किंवा मुलांच्या उपयोगाची एखादी वस्तू तयार करण्याची कल्पना पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून नक्कीच विचार करण्यासारखी आहे. कचरा कमी करणे आणि वापरून झालेल्या वस्तूंना नवा उपयोग देणे ही आजच्या काळाची गरज आहे.
पण याच ठिकाणी एक प्रश्न थांबून विचारायला हवा—पुनर्वापरित फ्लेक्सपासून तयार केलेली वस्तू मुलांच्या थेट वापरासाठी सुरक्षित आहे का?
हा प्रश्न कोणत्याही संस्था, आयोजक किंवा सामाजिक उपक्रमाला विरोध करण्यासाठी नाही. उलट, एखादी चांगली सामाजिक आणि पर्यावरणीय कल्पना अधिक विश्वासार्ह व्हावी, तिचा वापर दीर्घकाळ टिकावा आणि तिच्या लाभार्थ्यांच्या सुरक्षिततेबाबत कोणताही महत्त्वाचा प्रश्न अनुत्तरित राहू नये, या सार्वजनिक हिताच्या भूमिकेतून तो विचारला जात आहे.
मातीशी तुलना नेमकी कशासाठी?
‘मातीवर बसणे’ आणि ‘पुनर्वापरित फ्लेक्सवर बसणे’ अशी सरळ तुलना करणे हा या लेखाचा उद्देश नाही. मातीही प्रदूषित असू शकते आणि तिची सुरक्षितता परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे माती सुरक्षित आणि फ्लेक्स धोकादायक, असा कोणताही निष्कर्ष येथे काढता येणार नाही.
मग मातीचा उल्लेख का?
कारण मुलांना बसण्यासाठी एखादी साधी, स्थानिक आणि आधीपासून उपलब्ध व्यवस्था करता येत असेल, तर नव्या पुनर्वापरित पदार्थाचा थेट वापर करण्याची गरज काय आहे, हा प्रश्न विचारणे स्वाभाविक आहे. आणि जर पुनर्वापरित फ्लेक्सच वापरायचा असेल, तर त्याचा पर्यावरणीय लाभ आणि मुलांच्या संपर्काशी संबंधित संभाव्य परिणाम यांचा विचार पुराव्याच्या आधारे झाला आहे का, हेही पाहणे आवश्यक आहे.
म्हणजेच प्रश्न ‘माती की प्लास्टिक?’ एवढा साधा नाही. प्रश्न असा आहे की एखादा पुनर्वापरित पदार्थ कोणत्या उपयोगासाठी योग्य आणि सुरक्षित आहे?
‘पुनर्वापरित’ म्हणजे ‘आपोआप सुरक्षित’ असे नसते
कचऱ्यात जाण्यापासून एखादी वस्तू वाचवून तिचा पुनर्वापर करणे निश्चितच चांगली पर्यावरणीय दिशा असू शकते. पण ‘पुनर्वापरित’ हा शब्द स्वतःमध्ये सुरक्षिततेचे प्रमाणपत्र नाही.
एखाद्या पदार्थाच्या सुरक्षिततेचा विचार करताना तीन साधे प्रश्न विचारावे लागतात—त्या पदार्थात नेमके काय आहे? त्यातून कोणते घटक बाहेर पडू शकतात? आणि प्रत्यक्ष वापराच्या वेळी त्यातील किती भाग माणसाच्या संपर्कात येऊ शकतो?
यातील ‘रासायनिक स्थलांतर’ म्हणजे एखाद्या पदार्थातील रासायनिक घटक त्याच्या पृष्ठभागावर किंवा संपर्कातील दुसऱ्या माध्यमात जाण्याची प्रक्रिया. त्यामुळे एखाद्या रसायनाचे पदार्थात किती प्रमाण आहे एवढेच पाहणे पुरेसे नसते; प्रत्यक्ष वापराच्या परिस्थितीत त्यातील किती भाग बाहेर पडू शकतो, हेही महत्त्वाचे ठरते.
सर्व फ्लेक्सची रचना एकसारखी असेलच असे नाही. काही जाहिरात-बॅनर्समध्ये पॉलिव्हिनाइल क्लोराइड, म्हणजे पीव्हीसी, या प्रकारच्या प्लास्टिकचा वापर असू शकतो. त्यात लवचिकता, टिकाऊपणा किंवा इतर गुणधर्म देण्यासाठी विविध रासायनिक पूरक घटक वापरलेले असू शकतात. त्यातील काही घटक प्लास्टिकला लवचिक बनवण्यासाठी वापरले जातात.
याचा अर्थ प्रत्येक फ्लेक्स धोकादायक आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. पण विशिष्ट फ्लेक्सची रचना काय आहे आणि त्यापासून तयार केलेली वस्तू मुलांच्या थेट संपर्कासाठी योग्य आहे का, हे तपासल्याशिवाय ती सुरक्षित असल्याचा दावा करणेही योग्य ठरणार नाही.
वैज्ञानिक संशोधन आपल्याला काय सांगते?
जाहिरात-बॅनर्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिक पदार्थांमधून काही रासायनिक घटक बाहेर पडण्याची शक्यता आणि त्यावर सूर्यप्रकाशासारख्या परिस्थितींचा होणारा परिणाम यांचा अलीकडील वैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये विचार करण्यात आला आहे. काही अभ्यासांमध्ये अशा पदार्थांमधील रासायनिक पूरक घटकांच्या बाहेर पडण्याची प्रक्रिया आणि प्रकाशामुळे होणाऱ्या बदलांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.
या संशोधनाचा अर्थ प्रत्येक जाहिरात-बॅनर किंवा त्यापासून तयार केलेली प्रत्येक पुनर्वापरित वस्तू मुलांसाठी धोकादायक आहे, असा अजिबात होत नाही. या अभ्यासांचे महत्त्व वेगळे आहे—ते आपल्याला सांगतात की अशा पदार्थांचे रासायनिक वर्तन वापराच्या परिस्थितीनुसार तपासणे आवश्यक आहे.
प्लास्टिकला लवचिकता देण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या फ्थॅलेट्स नावाच्या रसायनांच्या काही प्रकारांबाबतही आंतरराष्ट्रीय पातळीवर अभ्यास झाला आहे. युरोपियन रसायन संस्था काही फ्थॅलेट्सना प्रजनन क्षमतेवर परिणाम करणारे किंवा शरीरातील अंतःस्रावी यंत्रणेवर परिणाम करू शकणारे पदार्थ म्हणून वर्गीकृत करते. मात्र या माहितीचा अर्थ एखाद्या विशिष्ट वापरलेल्या फ्लेक्समध्ये असे रसायन आहे किंवा ते मुलांच्या संपर्कात हानिकारक प्रमाणात येते, असा निष्कर्ष प्रयोगशाळेतील परीक्षणाशिवाय काढता येत नाही.
याहून महत्त्वाचे म्हणजे, उपलब्ध अभ्यासांनी पुनर्वापरित फ्लेक्सच्या चटईवर बसलेल्या मुलांना प्रत्यक्ष आरोग्यहानी होते, असे सिद्ध केलेले नाही. म्हणूनच या संशोधनाचा उपयोग भीती निर्माण करण्यासाठी नव्हे, तर योग्य प्रश्न विचारण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरेल.
तो प्रश्न आहे—या विशिष्ट फ्लेक्सपासून, या विशिष्ट प्रक्रियेनंतर, मुलांच्या या विशिष्ट वापरासाठी तयार झालेली वस्तू सुरक्षित आहे का?
भारतात तपासणीची संदर्भचौकट आहे
मुलांच्या वापरातील काही वस्तूंमधून रासायनिक घटक बाहेर पडण्याची शक्यता तपासण्यासाठी भारतातही मानकांची चौकट उपलब्ध आहे. भारतीय मानक ब्युरोच्या आयएस ९८७३ मालिकेत खेळणी आणि मुलांच्या काही वापरातील वस्तूंशी संबंधित रासायनिक घटकांच्या स्थलांतरासाठी परीक्षणाच्या तरतुदी आहेत. त्यामध्ये शिसे, कॅडमियम, पारा, क्रोमियम तसेच काही विशिष्ट फ्थॅलेट्सचा विचार केला जातो.
येथे मात्र एक महत्त्वाची स्पष्टता आवश्यक आहे. आयएस ९८७३ हे पुनर्वापरित फ्लेक्सपासून तयार केलेल्या या विशिष्ट आसनाला थेट लागू होते, असा दावा येथे केला जात नाही. मात्र मुलांच्या संपर्कातील वस्तूंची सुरक्षितता तपासताना रासायनिक घटकांच्या स्थलांतराचा विचार करणे किती महत्त्वाचे आहे, यासाठी ही मानके एक संदर्भबिंदू ठरू शकतात.
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने २०२४ मध्ये प्लास्टिक कचऱ्याचे प्रमाण आणि स्वरूप तपासण्यासाठी मानकीकृत कार्यपद्धतीही प्रसिद्ध केली आहे. नमुने कसे घ्यावेत, त्यांचे स्वरूप कसे तपासावे आणि कचऱ्याचे वैज्ञानिक वर्गीकरण कसे करावे, यासाठी या कार्यपद्धतीत मार्गदर्शन आहे.
मात्र कचरा म्हणून असलेल्या पदार्थाचे स्वरूप तपासणे आणि त्यापासून तयार झालेल्या अंतिम वस्तूचा विशिष्ट मानवी उपयोग सुरक्षित आहे का, हे तपासणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. याच दुसऱ्या टप्प्यावर अधिक लक्ष देण्याची गरज आहे.
मग महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने काय करावे?
महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची भूमिका केवळ प्रदूषण करणाऱ्यांवर कारवाई करण्यापुरती मर्यादित नाही. प्रदूषण प्रतिबंध, पर्यावरणविषयक माहितीचे संकलन व प्रसार, कचऱ्याच्या पुनर्वापराला प्रोत्साहन, पर्यावरणपूरक पद्धतींना प्रोत्साहन आणि तांत्रिक मार्गदर्शन ही त्याच्या कार्यक्षेत्रातील महत्त्वाची कामे आहेत.
म्हणून या विषयात मंडळाने एखाद्या वस्तूला थेट ‘सुरक्षित’ किंवा ‘असुरक्षित’ ठरविण्यापेक्षा, आपल्या कार्यक्षेत्रात या प्रकारच्या पुनर्वापरित पदार्थाचे मर्यादित वैज्ञानिक मूल्यांकन सुरू करण्यासाठी किंवा संबंधित तज्ज्ञ संस्था आणि मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळांच्या समन्वयाने ते घडवून आणण्यासाठी पुढाकार घ्यावा, अशी अपेक्षा आहे.
गणेशोत्सवानंतर विविध ठिकाणी वापरलेले फ्लेक्स प्रतिनिधिक नमुने म्हणून गोळा करता येतील. शक्य असल्यास त्यांचा निर्माता, मुद्रक, वापराचा कालावधी, उन्हात किंवा पावसात राहिलेला कालावधी, जाडी आणि त्यावर केलेल्या आवरणाची माहिती नोंदवता येईल. त्यानंतर त्या पदार्थाची मूळ रचना तपासता येईल.
पुढे त्यामध्ये असलेल्या रासायनिक पूरक घटकांचे आणि आवश्यक संबंधित धातूंचे परीक्षण करता येईल. त्यानंतर अधिक महत्त्वाचा प्रश्न विचारता येईल—वापराच्या परिस्थितीत त्यातील काही घटक बाहेर पडतात का?
यासाठी उष्णता, सूर्यप्रकाश, घर्षण, दाब, वारंवार वापर, दुमडणे, स्वच्छता आणि झीज यांचा काही प्रमाणात प्रयोगशाळेत अभ्यास करता येईल. कारण एखादी वस्तू आज मजबूत दिसते, म्हणून ती दीर्घकाळ तशीच वागेल, असे गृहीत धरता येत नाही.
मुलांच्या संभाव्य संपर्काचाही विचार करावा लागेल—त्वचेचा थेट संपर्क, वस्तू हाताळल्यानंतर हात तोंडाला लागण्याची शक्यता, तसेच झीज झाल्यानंतर निर्माण होणारे सूक्ष्म कण यांचा संभाव्य संपर्क.
या सर्व निष्कर्षांनंतरच प्रस्तावित वापराबाबत अधिक स्पष्ट भूमिका घेता येईल—मुलांच्या थेट संपर्कासाठी योग्य, काही अटींसह योग्य, अप्रत्यक्ष वापरासाठी योग्य किंवा त्या विशिष्ट उपयोगासाठी योग्य नसलेला.
ही प्रक्रिया महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने एकट्याने करण्याची गरज नाही. आवश्यकतेनुसार केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, भारतीय मानक ब्युरो, मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळा आणि संबंधित विषयातील तज्ज्ञ संस्थांशी समन्वय साधता येईल. त्यामुळे हा प्रश्न कोणत्याही एका संस्थेचा न राहता वैज्ञानिक सहकार्याने उत्तर शोधण्याचा विषय बनेल.
सुरक्षितता स्पष्ट होईपर्यंत सावधगिरी का?
वैज्ञानिक परीक्षण पूर्ण होण्यापूर्वी एखाद्या वस्तूला सुरक्षित किंवा असुरक्षित असे अंतिम लेबल लावणे योग्य नाही. पण ज्या वापरात लहान मुलांचा नियमित आणि थेट संपर्क अपेक्षित आहे, त्या उपयोगासाठी उपलब्ध पुरावा अपुरा असेल तर सावधगिरीचा दृष्टिकोन स्वीकारणे योग्य ठरेल.
याचा अर्थ पुनर्वापर थांबवणे नाही.
याचा अर्थ एवढाच—सुरक्षिततेबाबत महत्त्वाचा प्रश्न अनुत्तरित असताना मुलांचा थेट संपर्क हा पहिला वापराचा पर्याय न ठेवता, आधी आवश्यक वैज्ञानिक पडताळणी करावी.
तोपर्यंत त्या पदार्थासाठी कमी थेट संपर्काचे इतर उपयोग शोधता येतील. अशा प्रकारे पुनर्वापराची कल्पना थांबत नाही; उलट तिच्यासाठी अधिक सुरक्षित मार्ग शोधला जातो.
सुरक्षितता सिद्ध झाली तर पुनर्वापराला अधिक बळ मिळेल
वैज्ञानिक परीक्षणातून प्रस्तावित उपयोग सुरक्षित असल्याचे स्पष्ट झाले, तर अशा पुनर्वापराला अधिक मजबूत वैज्ञानिक आधार मिळेल. आणि जर मुलांच्या थेट संपर्कासाठी तो उपयोग योग्य नसल्याचे स्पष्ट झाले, तर त्याच पदार्थासाठी दुसरा सुरक्षित आणि उपयुक्त उपयोग शोधता येईल.
पुनर्वापर थांबवणे हा उद्देश नाही; पुनर्वापराचा योग्य उपयोग निश्चित करणे हा उद्देश आहे.
कारण परिपत्र अर्थव्यवस्थेचा अर्थ प्रत्येक कचऱ्याला कोणत्याही किंमतीत कोणत्याही उपयोगात आणणे नाही. वापरून झालेल्या पदार्थाला त्याच्या गुणधर्मांनुसार, संभाव्य परिणामांचा विचार करून आणि योग्य तपासणीच्या आधारे योग्य उपयोग देणे हा त्याचा खरा अर्थ आहे.
माझा हा प्रश्न कोणत्याही संस्था, आयोजक किंवा सामाजिक उपक्रमाला विरोध करण्यासाठी नाही. उलट, एखादी चांगली सामाजिक कल्पना प्रत्यक्षात आणताना तिच्या लाभार्थ्यांच्या सुरक्षिततेबाबत पुरेसा वैज्ञानिक आधार असावा, एवढीच अपेक्षा आहे.
कारण मुलांसाठी तयार केलेली कोणतीही वस्तू ही केवळ ‘कचऱ्यापासून बनवलेली वस्तू’ राहत नाही. ती त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनते. त्यामुळे तिचा पर्यावरणीय लाभ महत्त्वाचा आहेच; पण तिच्या मानवी वापराचाही तितक्याच गांभीर्याने विचार व्हायला हवा.
आज पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची दिशा कचरा कमी करण्याची, संसाधने वाचवण्याची आणि पुनर्वापर वाढवण्याची आहे. त्यात आता आणखी एक प्रश्न जोडण्याची वेळ आली आहे—
पुनर्वापर केल्यानंतर त्या संसाधनाचा सुरक्षित उपयोग कोणता?
गणेशोत्सवानंतर उरलेल्या फ्लेक्सपासून मुलांसाठी आसन तयार करण्याची कल्पना पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून उपयुक्त ठरू शकते. पण तिचे यश केवळ किती फ्लेक्स कचऱ्यात जाण्यापासून वाचले यावर मोजले जाऊ नये.
ते मोजले गेले पाहिजे—किती कचरा सुरक्षितपणे संसाधनात बदलला, त्या पुनर्वापरातून प्रत्यक्ष पर्यावरणीय लाभ किती मिळाला आणि त्या प्रक्रियेत मानवी सुरक्षिततेबाबत कोणताही महत्त्वाचा प्रश्न दुर्लक्षित राहिला नाही.
म्हणूनच प्रश्न पुन्हा एकदा तितकाच साधा आहे—
मातीवर बसणे की पुनर्वापरित फ्लेक्सवर?
याचे उत्तर माझ्या मताने किंवा तुमच्या मताने ठरू नये.
ते उत्तर पुराव्याने, परीक्षणाने आणि वैज्ञानिक पडताळणीने ठरावे.
— विजयकुमार कट्टी
सामान्य नागरिक आणि पर्यावरण क्षेत्रातील कार्यकर्ता
