शिक्षण हे व्यक्तीच्या विकासाचे साधन असले, तरी आजच्या बदलत्या रोजगारविश्वात केवळ पदवी मिळवणे पुरेसे राहिलेले नाही. उद्योग, तंत्रज्ञान आणि कामाच्या पद्धती झपाट्याने बदलत असताना रोजगाराच्या संधी मिळवण्यासाठी ज्ञानासोबत प्रत्यक्ष कौशल्यांचीही गरज निर्माण झाली आहे. त्यामुळे तरुणांनी पारंपरिक शिक्षणासोबत कौशल्याधारित शिक्षणाकडे वळणे ही काळाची गरज बनली आहे. पदवी आणि प्रमाणपत्रांपेक्षा एखादे काम प्रभावीपणे करण्याची क्षमता रोजगाराच्या बाजारात अधिक महत्त्वाची ठरत आहे.
तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या वापरामुळे अनेक पारंपरिक नोकऱ्यांचे स्वरूप बदलत आहे. संगणक, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ऑटोमेशन, डिजिटल व्यवहार, ऑनलाइन सेवा आणि आधुनिक उत्पादन पद्धती यामुळे उद्योगक्षेत्राला नव्या प्रकारच्या मनुष्यबळाची आवश्यकता आहे. कंपन्यांना केवळ शैक्षणिक पात्रता असलेले उमेदवार नको आहेत, तर समस्या सोडविण्याची क्षमता, तांत्रिक ज्ञान, संवादकौशल्य, टीममध्ये काम करण्याची क्षमता आणि बदलत्या परिस्थितीनुसार स्वतःला विकसित करण्याची तयारी असलेले कर्मचारी अपेक्षित आहेत.
याच ठिकाणी शिक्षणव्यवस्था आणि रोजगाराच्या गरजा यांच्यातील अंतर अधोरेखित होते. अनेक विद्यार्थी पदवी प्राप्त करतात; मात्र उद्योगक्षेत्राला आवश्यक असलेली व्यावहारिक कौशल्ये त्यांच्याकडे नसतात. परिणामी एकीकडे बेरोजगारीचा प्रश्न कायम राहतो आणि दुसरीकडे उद्योगांना प्रशिक्षित मनुष्यबळाचा शोध घ्यावा लागतो. ही विसंगती दूर करण्यासाठी शिक्षणक्रमात उद्योगाच्या गरजेनुसार बदल करणे आवश्यक आहे.
कौशल्य शिक्षण म्हणजे केवळ संगणक किंवा एखादे तांत्रिक प्रशिक्षण नव्हे. इलेक्ट्रिशियन, प्लंबर, मेकॅनिक, वेल्डिंग, मशिन ऑपरेशन, ग्राफिक डिझाइन, डिजिटल मार्केटिंग, अकाउंटिंग, डेटा व्यवस्थापन, मोबाईल दुरुस्ती, आरोग्यसेवा, पर्यटन, कृषी प्रक्रिया अशा अनेक क्षेत्रांत कौशल्याधारित रोजगाराच्या संधी उपलब्ध आहेत. स्थानिक गरजा आणि बाजारपेठेची मागणी लक्षात घेऊन प्रशिक्षण दिल्यास ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील तरुणांनाही रोजगाराच्या नव्या संधी मिळू शकतात.
आजच्या काळात डिजिटल कौशल्यालाही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ऑनलाइन अर्ज करणे, डिजिटल व्यवहार, मूलभूत संगणक वापर, माहितीचे विश्लेषण, ऑनलाइन संवाद आणि डिजिटल साधनांचा योग्य वापर यांसारख्या क्षमता अनेक नोकऱ्यांसाठी आवश्यक होत आहेत. त्याचबरोबर कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढत असल्याने तरुणांनी या तंत्रज्ञानाला केवळ रोजगारासाठीचा धोका म्हणून न पाहता स्वतःची कार्यक्षमता वाढविणारे साधन म्हणून समजून घेणे गरजेचे आहे.
मात्र कौशल्य विकासाची जबाबदारी केवळ तरुणांची नाही. शैक्षणिक संस्था, सरकार, उद्योग आणि प्रशिक्षण संस्था यांनीही यात सक्रिय भूमिका बजावणे आवश्यक आहे. महाविद्यालयांमध्ये उद्योगाभिमुख अभ्यासक्रम, प्रत्यक्ष प्रशिक्षण, इंटर्नशिप, अप्रेंटिसशिप आणि प्रकल्पाधारित शिक्षणाला अधिक महत्त्व मिळायला हवे. विद्यार्थ्यांना पदवीच्या अंतिम वर्षातच रोजगाराच्या जगाशी परिचित करून दिल्यास त्यांना करिअरची दिशा ठरवणे सोपे होईल.
ग्रामीण भागातील तरुणांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण अधिक व्यापक करण्याची गरज आहे. प्रत्येक तरुणाला मोठ्या शहरातच रोजगार मिळेल असे नाही. स्थानिक पातळीवर कृषी प्रक्रिया, दुग्धव्यवसाय, अन्नप्रक्रिया, लघुउद्योग, दुरुस्ती सेवा, डिजिटल सेवा आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. त्यासाठी प्रशिक्षणासोबत आर्थिक मार्गदर्शन, बाजारपेठेशी जोडणी आणि उद्योजकतेचे शिक्षण देणे आवश्यक आहे.
कौशल्य असलेला तरुण केवळ नोकरी शोधणारा राहत नाही, तर रोजगार निर्माण करण्याची क्षमता देखील विकसित करू शकतो. छोटा व्यवसाय, सेवा केंद्र, डिजिटल सेवा, उत्पादन युनिट किंवा कृषीपूरक उद्योग उभारून तो स्वतःसोबत इतरांनाही रोजगार देऊ शकतो. त्यामुळे कौशल्य विकासाकडे केवळ नोकरी मिळवण्याचे माध्यम म्हणून न पाहता आर्थिक स्वावलंबनाचे साधन म्हणून पाहण्याची गरज आहे.
तथापि, कौशल्य प्रशिक्षणाची गुणवत्ता हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केवळ प्रमाणपत्रांचे वाटप करून कौशल्य विकासाचे उद्दिष्ट साध्य होणार नाही. प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या व्यक्तीला प्रत्यक्ष काम करता आले पाहिजे. प्रशिक्षण केंद्रांची गुणवत्ता, प्रशिक्षकांची क्षमता, उद्योगांशी असलेले संबंध आणि प्रशिक्षणानंतर रोजगाराची उपलब्धता यांचे नियमित मूल्यमापन होणे आवश्यक आहे.
आजच्या तरुणांसमोर संधीही मोठ्या आहेत आणि आव्हानेही. बदलत्या तंत्रज्ञानामुळे काही जुन्या रोजगारांचे स्वरूप बदलत असले तरी त्याच वेळी नव्या क्षेत्रांमध्ये रोजगाराच्या संधी निर्माण होत आहेत. या बदलाचा लाभ घेण्यासाठी शिक्षणासोबत सतत शिकण्याची वृत्ती आवश्यक आहे. एकदा पदवी मिळाली की शिक्षण संपते, ही मानसिकता बदलण्याची वेळ आली आहे.
रोजगाराचे भविष्य केवळ पदवीच्या कागदावर ठरणार नाही, तर ज्ञान, कौशल्य, अनुभव आणि बदलाशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेवर ठरेल. त्यामुळे शिक्षणव्यवस्थेने ‘पदवी मिळवा’ यापेक्षा ‘कौशल्य मिळवा आणि सक्षम बना’ हा दृष्टिकोन स्वीकारणे आवश्यक आहे. तरुणांनीही आपल्या आवडीसोबत बाजारपेठेची गरज ओळखून कौशल्य विकसित केले तर रोजगाराच्या संधींचा विस्तार होऊ शकतो. देशाची युवा लोकसंख्या ही मोठी ताकद आहे; मात्र ही ताकद कौशल्याने सक्षम झाली तरच ती आर्थिक विकासाचे प्रभावी साधन ठरेल.
