आजची तरुणाई तंत्रज्ञानाच्या सर्वाधिक जवळ असलेली पिढी आहे. मोबाईल फोन, इंटरनेट आणि सोशल मीडिया हे तिच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग झाले आहेत. काही वर्षांपूर्वी माहिती मिळवण्यासाठी पुस्तके, वर्तमानपत्रे किंवा दूरदर्शन यांसारख्या माध्यमांवर अवलंबून राहावे लागत होते. आज मात्र जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यातील माहिती काही सेकंदांत आपल्या हातात येते. शिक्षण, रोजगार, व्यवसाय, मनोरंजन आणि सामाजिक संवाद अशा अनेक क्षेत्रांत सोशल मीडियाने मोठी क्रांती घडवून आणली आहे. मात्र या सुविधेसोबत एक गंभीर प्रश्नही निर्माण झाला आहे—सोशल मीडिया तरुणांसाठी ज्ञानाचे प्रभावी माध्यम ठरत आहे की मानसिक दबावाचे व्यासपीठ?
सोशल मीडियाचा सकारात्मक उपयोग नाकारता येणार नाही. विद्यार्थ्यांना अभ्यासासाठी विविध शैक्षणिक साहित्य उपलब्ध होते. कौशल्य शिकण्यासाठी ऑनलाइन व्याख्याने, मार्गदर्शक व्हिडीओ आणि तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन मिळते. रोजगाराच्या संधी, स्पर्धा परीक्षा, शिष्यवृत्ती, प्रशिक्षण आणि व्यवसायाच्या संधींबाबत माहिती मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते. अनेक तरुणांनी सोशल मीडियाच्या माध्यमातून स्वतःची कला, व्यवसाय किंवा कौशल्य जगासमोर आणले आहे. त्यामुळे सोशल मीडिया योग्य पद्धतीने वापरल्यास व्यक्तिमत्त्व विकास आणि प्रगतीसाठी प्रभावी साधन ठरू शकतो.
मात्र समस्या सुरू होते ती वापर आणि अतिरेकी वापर यातील सीमारेषा पुसली गेल्यावर. सतत स्क्रीनवर राहण्याची सवय, प्रत्येक क्षणी नवीन पोस्ट किंवा व्हिडीओ पाहण्याची इच्छा आणि इतरांच्या आयुष्याशी स्वतःची तुलना करण्याची प्रवृत्ती तरुणांवर मानसिक दबाव निर्माण करू शकते. सोशल मीडियावर दिसणारे आयुष्य हे अनेकदा वास्तवाचे संपूर्ण चित्र नसते. आकर्षक छायाचित्रे, महागड्या वस्तू, परदेशातील सहली, यशाच्या कहाण्या आणि सतत आनंदी दिसणारे चेहरे पाहून काही तरुणांना स्वतःचे आयुष्य कमीपणाचे वाटू लागते. ‘आपण मागे पडत आहोत का?’ हा प्रश्न त्यांच्या मनात निर्माण होऊ शकतो.
याचबरोबर ‘लाईक’, ‘कमेंट’ आणि ‘फॉलोअर्स’ यांना मिळणारे महत्त्वही चिंतेचा विषय आहे. एखाद्या पोस्टला अपेक्षित प्रतिसाद मिळाला नाही तर काही जण निराश होतात. सोशल मीडियावरील लोकप्रियता हीच स्वतःच्या मूल्याची मोजपट्टी बनणे धोकादायक आहे. व्यक्तीचे खरे यश त्याच्या कौशल्यात, विचारात, मेहनतीत आणि नात्यांमध्ये असते; डिजिटल लोकप्रियतेच्या आकड्यांमध्ये नाही. ही जाणीव तरुणांमध्ये निर्माण होणे आवश्यक आहे.
दुसरी मोठी समस्या म्हणजे चुकीची आणि दिशाभूल करणारी माहिती. सोशल मीडियावर कोणतीही माहिती वेगाने पसरते. मात्र ती माहिती सत्य आहे का, तिचा स्रोत विश्वासार्ह आहे का, याचा विचार अनेकदा केला जात नाही. अफवा, अर्धवट माहिती, बनावट छायाचित्रे आणि दिशाभूल करणारे व्हिडीओ यामुळे सामाजिक गैरसमज वाढू शकतात. त्यामुळे तरुणांनी ‘माहिती मिळाली’ एवढ्यावर न थांबता ‘माहिती खरी आहे का?’ हा प्रश्न विचारण्याची सवय लावणे गरजेचे आहे.
सोशल मीडिया वापरताना डिजिटल शिस्तही तितकीच महत्त्वाची आहे. दिवसभर मोबाईलमध्ये गुंतून राहण्याऐवजी वापरासाठी ठरावीक वेळ निश्चित करता येतो. अभ्यास, काम, व्यायाम, छंद, कुटुंबीयांशी संवाद आणि प्रत्यक्ष मित्रमैत्रिणींना दिलेला वेळ यांचा समतोल राखणे आवश्यक आहे. रात्री उशिरापर्यंत अनावश्यक स्क्रोलिंग करण्यापेक्षा विश्रांतीला प्राधान्य देणेही महत्त्वाचे आहे.
या प्रश्नाची जबाबदारी केवळ तरुणांची नाही. पालकांनी प्रत्येक वेळी मोबाईल वापरासाठी ओरडण्यापेक्षा मुलांशी संवाद साधला पाहिजे. शाळा आणि महाविद्यालयांनी डिजिटल साक्षरतेसोबतच सोशल मीडिया वापराबाबत जबाबदार वर्तन शिकवले पाहिजे. समाजानेही तरुणांच्या प्रत्येक ऑनलाइन सवयीला दोष देण्याऐवजी त्यामागील कारण समजून घेण्याची गरज आहे.
सोशल मीडिया हे स्वतःमध्ये ना चांगले आहे ना वाईट. त्याचा परिणाम तो कसा वापरला जातो यावर अवलंबून आहे. ज्ञान मिळवण्यासाठी, कौशल्य विकसित करण्यासाठी आणि संधी शोधण्यासाठी वापरला तर तो तरुणाईच्या प्रगतीचा मजबूत आधार बनू शकतो. परंतु सतत तुलना, अवास्तव अपेक्षा, अफवा आणि आभासी लोकप्रियतेच्या मागे धावण्यासाठी वापरला तर तो मानसिक दबावाचे कारण ठरू शकतो.
आजच्या तरुणाईसमोर आव्हान सोशल मीडिया सोडण्याचे नाही, तर त्यावर नियंत्रण ठेवण्याचे आहे. तंत्रज्ञानाने आपल्या हातात साधन दिले आहे; त्या साधनाचा वापर आपल्या जीवनाला दिशा देण्यासाठी करायचा की त्याच साधनाला आपल्या जीवनाची दिशा ठरवू द्यायची, हा निर्णय प्रत्येकाने घ्यायला हवा. सोशल मीडिया आपल्या आयुष्याचा एक भाग असावा; संपूर्ण आयुष्य नव्हे.