भारताच्या ८०व्या स्वातंत्र्यदिनाच्या निमित्ताने — माझ्या अनुभवातून उमटलेला स्वतःशीच केलेला एक संवाद — विजयकुमार कट्टी
भारताच्या ८०व्या स्वातंत्र्यदिनाच्या उंबरठ्यावर उभा असताना, ‘स्वातंत्र्य’ या शब्दाचा अर्थ मला आज पूर्वीपेक्षा थोडा वेगळा जाणवतो. लहानपणी स्वातंत्र्यदिन म्हणजे तिरंगा, देशभक्तीची गीते, स्वातंत्र्यसैनिकांचे बलिदान आणि भारतीय असल्याचा अभिमान. आजही त्या भावनेत कोणतीही कमी झालेली नाही. मात्र, गेली अनेक वर्षे माणसे, झाडे, समाज, कचरा, पुनर्वापर आणि निसर्ग यांच्याबरोबर काम करताना माझ्या मनात एक प्रश्न अधिकाधिक ठळक होत गेला आहे — आपण ज्या भारताचे स्वातंत्र्य साजरे करतो आहोत, तो भारत पुढच्या पिढीला आपण नेमका कसा देऊन जाणार आहोत? मला आता वाटते की स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ परकीय अधिपत्यातून मुक्त होणे नाही; तर आपल्या कृतींची जाणीव ठेवून जगण्याचे, काळजी घेण्याचे आणि आपल्याला जगवणाऱ्या पृथ्वीशी सुसंवाद साधण्याचे स्वातंत्र्यही त्यात आहे.
माझ्या या जाणिवा कोणत्याही एका पुस्तकातून किंवा व्याख्यानातून आलेल्या नाहीत. त्या अनेक वर्षांच्या अनुभवातून हळूहळू तयार झाल्या. माणसांच्या प्रतिक्रिया पाहताना, झाडांची वाढ पाहताना, टाकाऊ वस्तूंना पुन्हा उपयोग मिळताना पाहताना, समाजाबरोबर काम करताना आणि काही प्रयत्न यशस्वी, तर काही अपयशी होताना अनुभवताना माझी स्वतःची विचार करण्याची पद्धत बदलत गेली. पर्यावरण समजून घेण्याचा प्रयत्न करताना नकळत मी स्वतःलाच समजून घेऊ लागलो. माणूस, झाड, माती, पाणी, प्राणी, कचरा, उपजीविका आणि समाज या स्वतंत्र गोष्टी नसून एका मोठ्या जिवंत नात्याचे भाग आहेत, ही जाणीव माझ्यात हळूहळू रुजली.
आपण पुढच्या पिढीसाठी चांगले भविष्य निर्माण करायचे आहे, असे नेहमी म्हणतो. माझ्या पिढीने सुरक्षिततेचा अर्थ घर, जमीन, बचत, शिक्षण, व्यवसाय आणि मालमत्ता यांच्याशी जोडला. आपल्या मुलांना आपल्यापेक्षा अधिक मिळावे, ही इच्छा स्वाभाविक आहे. पण आज मला स्वतःलाच एक वेगळा प्रश्न पडतो — आपण त्यांना आपली सारी संपत्ती दिली, पण ज्या ठिकाणी त्यांना जगायचे आहे तेच ठिकाण जर स्वच्छ हवा, सुरक्षित पाणी, निरोगी माती, झाडे आणि जैवविविधता गमावत असेल, तर आपण त्यांना खरेच काय दिले? घर स्वच्छ हवा निर्माण करू शकत नाही, पैसा नदीला पुन्हा जिवंत करू शकत नाही आणि मालमत्ता नष्ट झालेली परिसंस्था परत आणू शकत नाही. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान नक्कीच अनेक उपाय देतील; त्यांच्या सामर्थ्यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. पण निसर्गाशी नाते, आपलेपणा, संवेदना आणि जबाबदारी ही कोणत्याही तंत्रज्ञानातून तयार होणारी वस्तू नाही.
याच विचारातून पर्यावरणाकडे पाहण्याची माझी दृष्टी बदलली. आज मला संपूर्ण पर्यावरणीय संकट एकट्याने सोडवायचे आहे, असे वाटत नाही. उलट, माझ्या अगदी आसपास उपलब्ध असलेली छोटी संधी मला दिसते का, हे पाहण्याचा मी प्रयत्न करतो. घरात पडलेली जुनी जीन्स मला केवळ जुना कपडा वाटत नाही; तिच्यामध्ये नव्या उपयोगाची शक्यता दिसते. टाकून देण्यात येणारी वस्तू म्हणजे शेवट नसतो; कदाचित आपण तिचा पुढचा उपयोग अजून शोधलेला नसतो. दुर्लक्षित जागा रिकामी नसते; तिथे एखादे झाड, एखादा पक्षी किंवा एखादे छोटे जीवन फुलण्याची शक्यता असते. एखादे छत फक्त छत न राहता अन्न, वनस्पती आणि जैवविविधतेसाठी जागा बनू शकते. या छोट्या शक्यता पाहण्याची दृष्टी बदलली की पर्यावरणाचा प्रश्नही थोडा वेगळा दिसू लागतो.
मला जाणवले आहे की बदल नेहमी मोठ्या योजनेपासून सुरू होत नाही. कधी कधी तो एका व्यक्तीने पाहिलेल्या छोट्या संधीपासून सुरू होतो. एका व्यक्तीचा पुनर्वापर दुसऱ्याला प्रेरणा देतो, एका व्यक्तीने लावलेले झाड संपूर्ण कुटुंबाला सहभागी करून घेते आणि एका छोट्या प्रयोगातून मोठी सामाजिक चर्चा सुरू होऊ शकते. कृती छोटी असली तरी तिचा अर्थ मोठा असू शकतो. एक कृती सवय बनते, सवय संस्कृती बनते आणि संस्कृती समाजाच्या विचार करण्याच्या पद्धतीत बदल घडवू शकते. म्हणूनच मला आता ‘परिपूर्ण कृती’पेक्षा ‘सहभाग’ अधिक महत्त्वाचा वाटतो.
एखादी व्यक्ती आपला थोडासा वेळ देते, घरातील न वापरलेली वस्तू देते, एखादी छोटी सवय बदलते किंवा आपल्या आसपासच्या एखाद्या समस्येकडे नव्याने पाहते, तेव्हा फक्त पर्यावरणासाठी योगदान होत नाही; त्या व्यक्तीमध्ये स्वतःची काळजी करण्याची आणि इतरांची काळजी घेण्याची क्षमता जागी होते. मला लोकांना काय करावे हे सांगण्यापेक्षा त्यांना स्वतः काही अनुभवता यावे, असे अधिक वाटते. एखादी वस्तू पुन्हा वापरल्याचा आनंद, एखादे झाड वाढवण्याचा अनुभव किंवा एखाद्याला मदत केल्याचे समाधान स्वतःच अनेक प्रश्न निर्माण करू शकते. कदाचित त्या प्रश्नांमधून पुढची कृती जन्माला येते. मला वाटते, खरा बदल बाहेर घडण्यापूर्वी तो आत घडायला सुरुवात होते.
झाडांबरोबरच्या माझ्या नात्याने मला याची आणखी खोल जाणीव करून दिली. झाड मला संयम शिकवते. ते आपल्या घाईनुसार वाढत नाही. ते शांतपणे वाढते आणि कोणतीही प्रसिद्धी न मागता सावली, हवा, सौंदर्य आणि जीवन देते. एखाद्या झाडाकडे बारकाईने पाहिले की त्याच्याभोवती माती, पाणी, सूर्यप्रकाश, कीटक, पक्षी, सूक्ष्मजीव आणि माणसे यांचे किती मोठे नाते आहे, हे जाणवते. त्यामुळे झाड माझ्यासाठी आता केवळ ‘झाड’ राहिलेले नाही; ते एका जिवंत व्यवस्थेचे प्रतीक झाले आहे. आणि कदाचित याच ठिकाणी ‘बायोफिलिया’ या संकल्पनेचा अर्थ मला अधिक जवळून जाणवतो — सजीव गोष्टींशी असलेले आपले नैसर्गिक नाते.
निसर्गाशी जवळीक वाढली की माझ्या स्वतःच्या जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टीही बदलली. झाडाची काळजी घेताना माझ्यातील संयम दिसतो; एखादी वस्तू पुन्हा वापरताना माझ्या उपभोगाच्या सवयी जाणवतात; एखाद्याला मदत करताना सहानुभूतीची जाणीव होते आणि समाजाबरोबर काम करताना माझे स्वतःचे स्थान मला नव्याने समजते. म्हणूनच मला आता वाटते की पर्यावरणाची काळजी ही केवळ पृथ्वी वाचवण्याची प्रक्रिया नाही. ती स्वतःला शोधण्याची प्रक्रियादेखील असू शकते.
यामुळे ‘प्रगती’ या शब्दाकडे पाहण्याची माझी दृष्टीही बदलली आहे. आपण काय निर्माण केले, काय विकत घेतले, किती कमावले आणि किती साठवले याची मोजणी आपण करतो; पण आपण काय जपले, काय वाचवले, काय पुन्हा वापरले आणि काय जिवंत ठेवले याचीही कधीतरी मोजणी व्हायला हवी. कदाचित प्रगती म्हणजे नेहमी अधिक निर्माण करणे नाही. कधी कधी ‘किती पुरेसे आहे’ हे समजणेही प्रगती असू शकते. समृद्धी म्हणजे अधिक वस्तू असणे एवढेच नसून स्वच्छ हवा, सुरक्षित पाणी, निरोगी माती, झाडे, जैवविविधता, अर्थपूर्ण नाती आणि मनःशांती असणेही आहे.
म्हणूनच भारताचा ८०वा स्वातंत्र्यदिन माझ्यासाठी स्वतःशी संवाद साधण्याची संधी आहे. मी कोणालाही काय करावे हे सांगू इच्छित नाही. उलट, मला स्वतःलाच काही प्रश्न विचारायचे आहेत. माझ्या घरात अशी कोणती वस्तू आहे जी अजून उपयोगी होऊ शकते? माझ्या परिसरात असे कोणते झाड आहे ज्याकडे मी कधी लक्ष दिले नाही? माझ्या वापरातून किती अनावश्यक कचरा निर्माण होतो? माझ्या आसपासच्या एखाद्या मुलाला माझ्याकडे न वापरता पडलेल्या वस्तूचा उपयोग होऊ शकतो का? एखादी छोटी जागा अधिक जिवंत होऊ शकते का? हे प्रश्न मोठे नाहीत; पण कदाचित मोठ्या बदलाची सुरुवात अशाच छोट्या प्रश्नांपासून होऊ शकते.
या प्रवासात ‘मानव’ आणि ‘मानवी’ यातील फरकही मला अधिक स्पष्ट झाला. मानव असणे ही आपली नैसर्गिक अवस्था आहे; पण मानवी असणे ही आपल्या कृतीतून व्यक्त होणारी निवड आहे. आपल्याला काहीही परत मिळणार नाही अशा व्यक्तीची किंवा सजीवाची काळजी घेणे, आपल्या सोयीच्या पलीकडे दुसऱ्याचा विचार करणे आणि आपल्यानंतर येणाऱ्या पिढीचा विचार आजच्या निर्णयात करणे, यात मला माणुसकीचा अर्थ दिसतो. जेव्हा आपली काळजी केवळ ‘मी’ आणि ‘माझे’ यापलीकडे जाते, तेव्हा पर्यावरणाचा प्रश्नही बाहेरचा राहत नाही; तो आपल्या माणूसपणाचा भाग बनतो.
आज मला पृथ्वी ही आपली मालमत्ता वाटत नाही. ती आपले नाते आहे. हवा, पाणी, माती, झाडे, प्राणी आणि असंख्य सूक्ष्मजीव हे केवळ वापरण्यासाठी उपलब्ध संसाधने नाहीत. ते आपल्याला जगवणाऱ्या व्यवस्थेतील सहभागी आहेत. मी पृथ्वीच्या बाहेर उभा राहून तिचे संरक्षण करत नाही; मी स्वतः त्याच व्यवस्थेचा एक भाग आहे. ही जाणीव मनात आली की पर्यावरणाची काळजी घेणे हे बाहेरून लादलेले कर्तव्य राहत नाही. ते स्वतःची, आपल्या कुटुंबाची आणि पुढच्या पिढीची काळजी घेण्याचा नैसर्गिक विस्तार बनते.
माझ्या प्रवासात अपयशही आले आहे. काही कल्पना अपेक्षेप्रमाणे पुढे गेल्या नाहीत, काही प्रयत्नांना अपेक्षित सहभाग मिळाला नाही आणि काही वेळा परिस्थिती माझ्या प्रयत्नांपेक्षा मोठी ठरली. या अनुभवांनी मला निराश केले, पण त्यांनी मला एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवली — एखादा प्रयत्न अपयशी झाला म्हणजे त्यामागची शक्यता संपली असे नाही. कधी कधी एका चांगल्या कल्पनेला योग्य वेळ, योग्य लोक किंवा योग्य पद्धतीची गरज असते. म्हणूनच मी अजूनही छोट्या शक्यतांवर विश्वास ठेवतो. त्या आपल्याला प्रयोग करण्याची, चुका करण्याची, शिकण्याची आणि पुन्हा प्रयत्न करण्याची संधी देतात.
पुढच्या पिढीचा विचार करताना मला त्यांच्यासाठी परिपूर्ण जग सोडून जाण्याचा दावा करायचा नाही. पण आपण त्यांच्यासाठी सुसंवादाची शक्यता जिवंत ठेवू शकतो, असे मला वाटते. झाडांना जागा असलेली शहरे, नद्यांना जिवंत मानणारे समाज, मातीला केवळ जमीन न समजणारी शेती, कचऱ्यातही संसाधन पाहणारी जीवनपद्धती आणि माणसाच्या विकासाबरोबर इतर सजीवांच्याही अस्तित्वाचा विचार करणारा समाज — एवढे आपण मागे ठेवू शकलो तरी ते मोठे वारसाहक्काचे काम असेल. भविष्यातील एखाद्या मुलाने झाडाखाली उभे राहून, “हे झाड माझ्याआधी कोणीतरी जपले म्हणून आज मी याच्या सावलीत उभा आहे,” असे अनुभवणे, ही माझ्यासाठी कोणत्याही मालमत्तेपेक्षा मोठी गोष्ट आहे.
म्हणून या ८०व्या स्वातंत्र्यदिनाच्या निमित्ताने मी स्वतःलाच विचारतो — भारताने मला काय दिले, याबरोबर मी भारताला काय देऊन जाणार आहे? माझे उत्तर केवळ पैसा, मालमत्ता किंवा वस्तूंमध्ये सापडत नाही. मला ते काळजीमध्ये सापडते — एखाद्या झाडाची, पाण्याची, मातीची, मुलाची, माणसाची किंवा आपल्याला काहीही परत देऊ न शकणाऱ्या एखाद्या जीवाची. या प्रत्येक कृतीत स्वतःमध्ये दडलेली माणुसकी शोधण्याची संधी आहे.
माझा प्रवास सुरुवातीला मला बाहेरच्या जगात बदल घडवण्याचा प्रवास वाटत होता. आज मागे वळून पाहताना कधी कधी मला वाटते की खरा बदल माझ्यातच अधिक घडत गेला. निसर्गाने मला निसर्ग वाचवण्यापेक्षा संयम, सहानुभूती, नम्रता, जबाबदारी आणि परस्परावलंबित्व समजावले. मी ज्या जगाची काळजी घेण्याचा प्रयत्न करतो आहे, त्यापासून मी वेगळा नाही, हे त्याने मला जाणवून दिले. कदाचित हीच आत्मसाक्षात्काराची एक खोल अवस्था असावी — आपले सुख या पृथ्वीच्या सुखापासून वेगळे नाही, हे मनापासून जाणवणे.
आज माझ्या मनात पुढच्या पिढीसाठी एकच इच्छा आहे. त्यांना आपण आपली घरे, व्यवसाय, बचत आणि मालमत्ता देऊ; पण त्याबरोबर त्यांना ‘आपलेपणा’ही देता आला पाहिजे — माणसांमध्ये आपलेपणा, निसर्गाशी आपलेपणा आणि पृथ्वीशी आपलेपणा. त्यांना अशी जागा मिळावी जिथे विकास आणि जैवविविधता एकमेकांचे शत्रू नसतील, जिथे वापर आणि जबाबदारी यांच्यात समतोल असेल आणि जिथे प्रत्येक सजीवाला या पृथ्वीवर आपले स्थान आहे, अशी भावना समाजाच्या संस्कृतीचा भाग असेल.
मला माझ्या पिढीबद्दल इतिहास काय लिहील, हे मला माहीत नाही. पण माझ्याबद्दल मला एवढेच म्हणता यावे, अशी माझी इच्छा आहे की मला मिळालेल्या जीवनाला आणि पृथ्वीला जशी मिळाली त्यापेक्षा थोडी अधिक जिवंत ठेवण्याचा मी प्रयत्न केला. मी किती साठवले यापेक्षा मी किती जपले, मी काय मिळवले यापेक्षा मी काय जिवंत ठेवण्यास हातभार लावला आणि मी किती मालमत्ता मागे ठेवली यापेक्षा किती ‘आपलेपणा’ पुढच्या पिढीसाठी निर्माण केला, हे मला अधिक महत्त्वाचे वाटते.
कदाचित हाच स्वातंत्र्याचा आणखी एक अर्थ असू शकतो — निसर्गापासून वेगळे असल्याच्या भ्रमातून मुक्त होणे, स्वतःच्या कृतींकडे जागरूकतेने पाहण्याचे स्वातंत्र्य, काळजी करण्याचे स्वातंत्र्य, सहभागी होण्याचे स्वातंत्र्य आणि या पृथ्वीशी पुन्हा जोडले जाण्याचे स्वातंत्र्य. जर माझ्या आयुष्याच्या या टप्प्यावर मला पुढच्या पिढीला एकच गोष्ट देण्याची संधी मिळाली, तर मी मालमत्तेपेक्षा काहीतरी वेगळे देऊ इच्छितो — त्यांना जगता येईल अशी जिवंत जागा, निसर्गाशी जोडलेले मन आणि ‘आपणही याच पृथ्वीचा एक भाग आहोत’ अशी जाणीव.
ही अशी देणगी आहे जी कोणतीही मालमत्ता विकत घेऊ शकत नाही, कोणतीही संपत्ती हमी देऊ शकत नाही आणि कोणतेही तंत्रज्ञान एकट्याने निर्माण करू शकत नाही. आपल्याला जग जसे मिळाले तसेच पुढे देणे ही जबाबदारी आहे; पण आपण जगाला थोडे अधिक जिवंत, अधिक संवेदनशील आणि अधिक मानवी करून पुढे देऊ शकलो, तर कदाचित हीच आपल्या स्वातंत्र्याची खरी परीक्षा आणि आपल्या पिढीची सर्वात सुंदर देणगी ठरेल.