आजचा काळ हा माहितीच्या विस्फोटाचा काळ आहे. हातातील स्मार्टफोनमुळे जगभरातील घडामोडी काही सेकंदांत आपल्या डोळ्यांसमोर येतात. वृत्तपत्रे, दूरदर्शन आणि पारंपरिक माध्यमांसोबतच फेसबुक, व्हॉट्सॲप, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, एक्स यांसारख्या समाजमाध्यमांनी माहितीच्या प्रसाराचा वेग अभूतपूर्व वाढवला आहे. मात्र, माहितीचा वेग वाढला असला तरी तिची सत्यता तपासण्याची सवय त्याच वेगाने वाढलेली दिसत नाही. परिणामी, सत्य आणि अफवा यांच्यातील सीमारेषा दिवसेंदिवस अस्पष्ट होत चालली आहे.
समाजमाध्यमांचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे कोणतीही व्यक्ती एका क्षणात माहितीचा प्रसारक बनू शकते. एखाद्या घटनेचा फोटो, व्हिडिओ किंवा एखादा संदेश काही मिनिटांत हजारो-लाखो लोकांपर्यंत पोहोचतो. या सुविधेमुळे नागरिकांना घटनांची त्वरित माहिती मिळते, आपत्कालीन परिस्थितीत मदत मिळवणे सोपे होते आणि प्रशासनाच्या कामकाजावरही नागरिक लक्ष ठेवू शकतात. मात्र, याच सुविधेचा गैरवापर करून चुकीची, अपुरी किंवा दिशाभूल करणारी माहिती पसरवली गेली तर त्याचे परिणाम गंभीर होऊ शकतात.
अफवा निर्माण होण्यामागे अनेक कारणे आहेत. एखाद्या घटनेची अर्धवट माहिती, जुना फोटो किंवा व्हिडिओ नव्या घटनेशी जोडणे, चुकीचे शीर्षक देणे, बनावट स्क्रीनशॉट तयार करणे किंवा एखाद्या व्यक्तीच्या वक्तव्याचा संदर्भ बदलणे, अशा विविध मार्गांनी गैरसमज निर्माण केले जातात. अनेकदा लोक संदेशाची सत्यता तपासण्यापेक्षा तो तातडीने पुढे पाठवण्याला अधिक महत्त्व देतात. ‘फॉरवर्ड’ करण्याची ही घाईच अफवांना बळ देते.
विशेषतः धार्मिक, सामाजिक, राजकीय किंवा संवेदनशील विषयांशी संबंधित अफवा अधिक वेगाने पसरतात. अशा संदेशांमुळे समाजात भीती, संताप, गैरसमज आणि अविश्वास निर्माण होऊ शकतो. एखाद्या व्यक्तीविरुद्ध चुकीची माहिती पसरल्यास तिच्या प्रतिष्ठेला धक्का बसू शकतो. एखाद्या संस्थेविषयी खोटी माहिती पसरल्यास नागरिकांमध्ये संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. काही प्रसंगी अफवांमुळे कायदा-सुव्यवस्थेचे प्रश्नही निर्माण होण्याची शक्यता असते.
या परिस्थितीत सर्वांत महत्त्वाची जबाबदारी नागरिकांची आहे. प्रत्येक संदेशावर विश्वास ठेवण्यापूर्वी काही मूलभूत प्रश्न विचारण्याची गरज आहे. ही माहिती नेमकी कोणी दिली आहे? तिचा अधिकृत स्रोत कोणता आहे? ही घटना कधी घडली? फोटो किंवा व्हिडिओ खरोखर याच घटनेचा आहे का? इतर विश्वासार्ह माध्यमांनीही ही बातमी दिली आहे का? या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्याशिवाय संवेदनशील माहिती पुढे पाठवणे टाळले पाहिजे.
माध्यमांची जबाबदारीही तितकीच महत्त्वाची आहे. समाजमाध्यमांवरील प्रत्येक पोस्ट ही बातमी नसते. बातमी आणि सोशल मीडिया पोस्ट यांच्यातील फरक ओळखणे आवश्यक आहे. पत्रकारितेचे मूलभूत तत्त्व म्हणजे माहितीची पडताळणी. वेगाच्या स्पर्धेत तथ्य तपासणीला दुय्यम स्थान दिले गेले तर माध्यमांवरील जनतेचा विश्वास कमी होऊ शकतो. त्यामुळे ‘सर्वप्रथम बातमी देण्यापेक्षा सर्वप्रथम अचूक बातमी देणे’ ही भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरते.
सरकार आणि प्रशासनाची भूमिकाही येथे महत्त्वाची आहे. चुकीची माहिती पसरल्यानंतर केवळ कारवाई करण्यापेक्षा अधिकृत माहिती नागरिकांपर्यंत वेगाने पोहोचवण्याची यंत्रणा सक्षम करणे आवश्यक आहे. आपत्ती, कायदा-सुव्यवस्था, आरोग्य किंवा इतर संवेदनशील परिस्थितीत प्रशासनाकडून नियमित आणि स्पष्ट माहिती उपलब्ध झाली तर अफवांना वाव कमी मिळू शकतो.
तंत्रज्ञानाच्या मदतीने बनावट माहिती तयार करणेही आता सोपे झाले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि आधुनिक संपादन साधनांमुळे खरे वाटणारे फोटो, आवाज आणि व्हिडिओ तयार करता येतात. त्यामुळे भविष्यात ‘डोळ्यांनी पाहिले म्हणून खरे’ किंवा ‘व्हिडिओ आहे म्हणजे घटना खरी’ हा निकषही पुरेसा राहणार नाही. डिजिटल साक्षरतेबरोबरच माहितीची चिकित्सक तपासणी करण्याची सवय समाजात रुजवावी लागेल.
शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये डिजिटल साक्षरतेचे शिक्षण देणे ही काळाची गरज आहे. विद्यार्थ्यांना केवळ इंटरनेटचा वापर कसा करायचा हे शिकवण्याऐवजी इंटरनेटवरील माहितीची सत्यता कशी तपासायची, विश्वासार्ह स्रोत कसा ओळखायचा आणि चुकीची माहिती पुढे पाठवण्याचे परिणाम काय असू शकतात, हेही शिकवले पाहिजे.
अफवा रोखण्यासाठी कायदे आवश्यक आहेत; परंतु प्रत्येक चुकीच्या संदेशाचा सामना केवळ कायद्याने होऊ शकत नाही. समाजाची सामूहिक जबाबदारीही तितकीच महत्त्वाची आहे. एखादा संदेश संशयास्पद वाटत असेल तर तो पुढे न पाठवणे हीदेखील एक जबाबदार कृती आहे. ‘मला मिळाले म्हणून मी पाठवतो’ या मानसिकतेऐवजी ‘हे खरे आहे का?’ हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारला पाहिजे.
माहितीच्या युगात सत्य हरवत नाही; परंतु सत्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी आपली विवेकबुद्धी जागी ठेवावी लागते. तंत्रज्ञान हे स्वतः चांगले किंवा वाईट नसते; त्याचा वापर कसा केला जातो यावर त्याचे परिणाम अवलंबून असतात. समाजमाध्यमे लोकशाहीला अधिक बळकट करणारे प्रभावी माध्यम ठरू शकतात, पण त्यासाठी माहितीच्या स्वातंत्र्यासोबत माहितीची जबाबदारीही स्वीकारावी लागेल.
आज गरज आहे ती ‘वेगवान शेअरिंग’ची नव्हे, तर ‘जबाबदार शेअरिंग’ची. एका चुकीच्या संदेशामुळे निर्माण होणारा गैरसमज काही सेकंदांत पसरू शकतो; मात्र तो दूर करण्यासाठी अनेक दिवस लागू शकतात. म्हणूनच प्रत्येक नागरिकाने माहितीचा केवळ ग्राहक न राहता जबाबदार डिजिटल नागरिक बनण्याची वेळ आली आहे. कारण सत्याचा वेग कमी असला, तरी समाजाच्या हितासाठी सत्याचीच बाजू मजबूत राहणे आवश्यक आहे.