– पुनर्चक्रणाच्या पुढे एक प्रश्न
आपण पाण्याची बाटली विकत घेतो, पाणी पितो आणि बाटली रिकामी होते. त्या क्षणी आपल्यासाठी तिचे काम संपते. पण बाटलीचे काम खरोखर तिथेच संपते का?
‘महा आर-पेट’सारखा उपक्रम सुरू होतो, तेव्हा या प्रश्नाकडे पुन्हा एकदा पाहण्याची संधी मिळते. PET बाटल्या वेगळ्या गोळा करणे, त्यांचे योग्य पद्धतीने पुनर्चक्रण करणे आणि त्यातून पुन्हा उपयोगी वस्तू तयार करणे ही नक्कीच आवश्यक प्रक्रिया आहे. विशेषतः बाटलीचा कचरा रस्त्यावर, नाल्यात किंवा जलस्रोतांमध्ये जाण्यापेक्षा तो व्यवस्थित गोळा होऊन पुनर्चक्रणाच्या प्रक्रियेत जाणे अधिक चांगले आहे.
पण इथेच माझ्या मनात एक साधा प्रश्न निर्माण होतो. एका बाटलीचे पुनर्चक्रण करून पुन्हा बाटली तयार झाली, तर त्या प्रवासाचा पुढचा टप्पा कोणता? आणि एखाद्या प्लास्टिकपासून बाटलीऐवजी कपडे, बेंच, इतर वस्तू किंवा दुसरे उत्पादन तयार केले, तर त्या वस्तूचे आयुष्य संपल्यानंतर काय होणार?
प्रत्येक पुनर्चक्रित वस्तू धोकादायक असते, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. योग्य तंत्रज्ञान, योग्य प्रक्रिया आणि योग्य नियंत्रण यामुळे पुनर्चक्रणातून अनेक उपयुक्त उत्पादने तयार होऊ शकतात. मात्र काही प्लास्टिक उत्पादनांच्या वापरादरम्यान घर्षण, धुलाई किंवा झीज यामुळे सूक्ष्म प्लास्टिकचे कण पर्यावरणात जाण्याबाबत जगभर संशोधन सुरू आहे. त्यामुळे मोठा प्लास्टिक कचरा आपण गोळा करतो, पण त्यातून निर्माण होणारा अदृश्य कचरा कुठे जातो, हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो.
म्हणूनच पुनर्चक्रण थांबवायचे आहे, असा माझा विचार अजिबात नाही. उलट, पुनर्चक्रण अधिक चांगले, अधिक सुरक्षित आणि अधिक परिणामकारक कसे करता येईल, याबरोबरच त्यापुढचे तंत्रज्ञान काय असू शकते, याचा शोध घ्यायला हवा, एवढीच अपेक्षा आहे.
आपल्या हातातील मोबाइल फोनचे उदाहरण घ्या. काही दशकांपूर्वीचा मोबाइल आजच्या स्मार्टफोनच्या तुलनेत मोठा, मर्यादित सुविधा असलेला आणि वेगळ्या तंत्रज्ञानावर आधारित होता. त्या वेळी तोच शेवटचा टप्पा आहे, असे मानले असते तर आजचा स्मार्टफोन कदाचित अस्तित्वात आला नसता. संशोधनाने जुन्या मर्यादांकडे अडथळा म्हणून नव्हे, तर पुढच्या संधी म्हणून पाहिले.
प्लास्टिकच्या बाबतीतही अशीच विचार करण्याची वेळ आली आहे का?
आज PET बाटलीसाठी ‘Bottle-to-Bottle’ हा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे. उद्या अशा प्लास्टिकसाठी, ज्याचे सुरक्षित आणि व्यवहार्य पुनर्चक्रण शक्य नाही, त्याचे रासायनिक कच्च्या मालात रूपांतर करता येईल का? काही विशिष्ट प्रकारच्या प्लास्टिकसाठी नियंत्रित पद्धतीने ऊर्जा किंवा इंधन मिळवता येईल का? किंवा आज आपल्याला माहीत नसलेला आणखी एखादा चांगला मार्ग उद्याच्या संशोधनातून सापडेल का?
‘Plastic-to-Fuel’ ही माझ्या दृष्टीने आज घोषित करण्यासारखी अंतिम उपाययोजना नाही. तो एक संशोधनाचा प्रश्न आहे. त्यामध्ये ऊर्जा किती लागेल, उत्सर्जन किती होईल, कोणते अवशेष निर्माण होतील, त्याचा आर्थिक परिणाम काय असेल आणि संपूर्ण जीवनचक्रात तो पर्यावरणासाठी खरोखर किती फायदेशीर ठरेल, हे वैज्ञानिक पद्धतीने तपासावे लागेल. उत्तर योग्य असेल तर पुढे जावे; योग्य नसेल तर त्यापेक्षा चांगला मार्ग शोधावा.
भारताच्या भविष्यातील ऊर्जाव्यवस्थेकडे पाहिले तरी हा प्रश्न पूर्णपणे दुर्लक्षित करता येणार नाही. सौर आणि पवनऊर्जेसारख्या पर्यायी ऊर्जेचा विस्तार होत असला, तरी पेट्रोलियमवर आधारित अनेक गरजा काही काळ आपल्या अर्थव्यवस्थेत राहणार आहेत. त्यामुळे वापरानंतर उरलेल्या काही प्लास्टिकपासून नियंत्रित पद्धतीने उपयोगी संसाधन किंवा ऊर्जा मिळवता येते का, हा विषय संशोधनाच्या पातळीवर तपासण्यासारखा आहे.
मात्र यामध्ये एक गोष्ट स्पष्ट असायला हवी—सर्व प्लास्टिकसाठी एकच उपाय असू शकत नाही. स्वच्छ आणि योग्य PET बाटली असेल तर तिचे उच्च दर्जाचे पुनर्चक्रण करणे योग्य ठरू शकते. दूषित किंवा पुनर्चक्रणास अयोग्य प्लास्टिकसाठी दुसरा मार्ग असू शकतो. आणि शेवटी कोणताही मार्ग निवडताना केवळ ‘कचरा दिसत नाही’ एवढे पुरेसे नाही; त्या प्रक्रियेनंतर पर्यावरणावर काय परिणाम होतो, हेही पाहावे लागेल.
म्हणून ‘महा आर-पेट’सारख्या उपक्रमाचा पुढचा टप्पा मला आणखी उत्सुक करणारा वाटतो. आज आपण लोकांना बाटली गोळा करायला शिकवतो. उद्या त्यांना त्या बाटलीचा संपूर्ण प्रवास दाखवता येईल का? वापरापासून संकलनापर्यंत, पुनर्चक्रणापासून नव्या उत्पादनापर्यंत आणि त्यानंतरच्या शेवटच्या टप्प्यापर्यंत—‘यानंतर काय?’ हा प्रश्नही सार्वजनिक चर्चेचा भाग होऊ शकतो.
यासाठी शासन, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, स्थानिक स्वराज्य संस्था, उद्योग, संशोधक, तंत्रज्ञान विकसित करणाऱ्या संस्था, शैक्षणिक क्षेत्र आणि नागरिक यांनी एकत्र विचार करणे आवश्यक आहे. कारण प्लास्टिकचा प्रश्न केवळ कचरा गोळा करण्याचा प्रश्न नाही. तो संसाधनांचा, तंत्रज्ञानाचा आणि भविष्यातील पिढ्यांचा प्रश्न आहे.
‘महा आर-पेट’च्या निमित्ताने हा उपक्रम पुढे नेणाऱ्या सर्वांचे अभिनंदन करताना माझी एक नम्र विनंती आहे—आज जे शक्य आहे ते नक्की करूया; पण उद्या काय शक्य होऊ शकते, याचा शोध घेणेही थांबवू नका.
माझा प्रश्न पुनर्चक्रणाच्या विरोधात नाही. उलट, पुनर्चक्रणासोबत पुढच्या पिढीचे तंत्रज्ञान शोधण्याचा आहे. आजचा कचरा आपण एका नव्या उत्पादनात बदलला, एवढ्यावर समाधान मानायचे की त्या कचऱ्याचा प्रवास खरोखर कुठे संपतो, हेही शोधायचे?
कारण खरे शाश्वत समाधान म्हणजे कचरा एका रूपातून दुसऱ्या रूपात हलवणे नव्हे; तो पुन्हा समस्या बनू नये, याचा मार्ग शोधणे होय.
— विजयकुमार कट्टी
