देशातील तरुणाई ही कोणत्याही राष्ट्राची सर्वात मोठी ताकद मानली जाते. शिक्षण, तंत्रज्ञान आणि नव्या संधींच्या माध्यमातून देशाच्या विकासाला वेग देण्याची क्षमता तरुणांमध्ये आहे. मात्र आज अनेक तरुणांच्या हातात पदवी असूनही स्थिर आणि योग्य रोजगाराची प्रतीक्षा कायम आहे. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर नोकरी मिळवण्यासाठी वर्षानुवर्षे प्रयत्न करावे लागणे, स्पर्धा परीक्षांची अनिश्चितता, खासगी क्षेत्रातील अस्थिर रोजगार आणि अपेक्षेपेक्षा कमी वेतन यामुळे तरुणाईसमोर गंभीर प्रश्न उभा राहिला आहे. त्यामुळे ‘पदवी मिळाली, आता पुढे काय?’ हा प्रश्न अनेक कुटुंबांमध्ये चिंतेचा विषय बनला आहे.
शिक्षणाचा प्रसार वाढल्यामुळे पदवीधरांची संख्या निश्चितच वाढली आहे. महाविद्यालये, विद्यापीठे आणि विविध व्यावसायिक अभ्यासक्रमांमधून दरवर्षी मोठ्या संख्येने विद्यार्थी बाहेर पडतात. मात्र उद्योगक्षेत्राला आवश्यक असलेली कौशल्ये आणि पारंपरिक शिक्षणपद्धती यांच्यात अनेकदा तफावत दिसून येते. पदवीमध्ये चांगले गुण मिळवलेला विद्यार्थी प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणी आवश्यक असलेल्या संवादकौशल्य, तांत्रिक कौशल्य, समस्या सोडवण्याची क्षमता किंवा डिजिटल साधनांच्या वापरात मागे पडतो. त्यामुळे केवळ पदवी मिळणे पुरेसे नसून रोजगारक्षम कौशल्ये विकसित करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
रोजगाराच्या प्रश्नात सरकारी नोकऱ्यांकडे तरुणांचा वाढता कलही लक्षात घेण्यासारखा आहे. सरकारी नोकरीमध्ये स्थैर्य, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि विविध सुविधा मिळत असल्यामुळे लाखो तरुण विविध भरती परीक्षांची तयारी करतात. मात्र उपलब्ध पदांच्या तुलनेत अर्जदारांची संख्या प्रचंड असल्याने स्पर्धा अत्यंत तीव्र झाली आहे. परीक्षा प्रक्रिया लांबणे, भरतीतील विलंब किंवा अन्य प्रशासकीय अडचणी यामुळे अनेक उमेदवारांची अनेक वर्षे तयारीत जातात. या काळात त्यांच्या वयाबरोबरच आर्थिक आणि मानसिक दबावही वाढतो. सरकारी नोकरी हा चांगला पर्याय असला तरी प्रत्येक तरुणाच्या भवितव्याचा एकमेव मार्ग तो ठरू नये.
खासगी क्षेत्रातही रोजगाराच्या संधी आहेत; मात्र तेथे नोकरीची स्थिरता, वेतन आणि कामाचे स्वरूप याबाबत प्रश्न निर्माण होतात. काही क्षेत्रांमध्ये नव्या तंत्रज्ञानामुळे रोजगाराच्या पारंपरिक स्वरूपात बदल होत आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ऑटोमेशन आणि डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे काही कामे सोपी झाली असली तरी काही पारंपरिक भूमिका कमी होण्याची शक्यता आहे. त्याच वेळी नव्या क्षेत्रांमध्ये नवीन संधीही निर्माण होत आहेत. त्यामुळे तरुणांनी बदलत्या रोजगार बाजारपेठेनुसार स्वतःला सतत अद्ययावत ठेवणे आवश्यक आहे. या समस्येवर उपाय म्हणून शिक्षणव्यवस्थेत कौशल्याधारित शिक्षणाला अधिक महत्त्व देण्याची गरज आहे. महाविद्यालयीन शिक्षणासोबत उद्योगाभिमुख प्रशिक्षण, इंटर्नशिप, अप्रेंटिसशिप, व्यावसायिक कौशल्ये आणि प्रत्यक्ष अनुभवाची संधी विद्यार्थ्यांना मिळाली पाहिजे. अभ्यासक्रम तयार करताना उद्योगक्षेत्रातील बदलांचा विचार झाला तर विद्यार्थ्यांना शिक्षण पूर्ण होताच रोजगाराच्या बाजारपेठेत प्रवेश करणे अधिक सोपे होईल. केवळ परीक्षा आणि गुणांवर आधारित शिक्षणाऐवजी रोजगारक्षमतेवर भर देणे आवश्यक आहे.
सरकारची भूमिकाही या संदर्भात महत्त्वाची आहे. रोजगारनिर्मिती करणाऱ्या उद्योगांना प्रोत्साहन, लघु आणि मध्यम उद्योगांना मदत, स्थानिक पातळीवर रोजगाराच्या संधी आणि नवउद्योजकांना सुलभ कर्ज व मार्गदर्शन उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. प्रत्येक तरुणाला सरकारी नोकरी देणे शक्य नसले तरी रोजगार निर्माण करणारे वातावरण तयार करणे नक्कीच शक्य आहे. ग्रामीण आणि निमशहरी भागांमध्ये उद्योग व सेवा क्षेत्राचा विस्तार झाला तर मोठ्या शहरांकडे होणारे रोजगारासाठीचे स्थलांतरही काही प्रमाणात कमी होऊ शकते.तरुणांनीही बदलत्या परिस्थितीचा स्वीकार करून केवळ पदवीवर अवलंबून न राहता कौशल्यविकास, उद्योजकता आणि विविध रोजगार पर्यायांचा विचार करणे गरजेचे आहे. एखाद्या क्षेत्रात संधी कमी असल्यास नव्या क्षेत्रात प्रवेश करण्याची तयारी, डिजिटल कौशल्ये आत्मसात करणे आणि स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याचा विचारही केला पाहिजे. मात्र यासाठी आवश्यक प्रशिक्षण, आर्थिक मदत आणि योग्य मार्गदर्शनाची व्यवस्था समाज आणि शासनाने उपलब्ध करून देणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.पदवी ही रोजगाराची हमी नसली तरी ती रोजगाराच्या दिशेने जाणारे एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. शिक्षण, कौशल्य आणि उद्योगक्षेत्रातील गरजा यांच्यात योग्य समन्वय साधला तर पदवीधर तरुणाईला केवळ नोकरी शोधणारी नव्हे, तर रोजगार निर्माण करणारी शक्ती बनवता येईल. देशाच्या लोकसंख्याशास्त्रीय ताकदीचे रूपांतर आर्थिक प्रगतीत करायचे असेल तर तरुणांच्या हातातील पदवीसोबत त्यांच्या हाताला काम मिळणे आवश्यक आहे. कारण तरुणांच्या अपेक्षांना रोजगाराची दिशा मिळाली तरच देशाच्या विकासाला खऱ्या अर्थाने वेग मिळेल.